Ánh sáng tốt không phải ánh sáng nhiều
Rasmussen và Gordon cho thấy hướng sáng và độ tương phản quan trọng hơn lượng sáng; Kahn cho thấy ở nơi nắng gắt thì chống chói đi trước.
Ảnh: Johannes Vermeer, Het melkmeisje (Cô gái đổ sữa, khoảng 1660), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons
Thử chụp một tô phở. Bật đèn flash chiếu thẳng, tô phở hiện ra phẳng lì, mất cả hơi nước lẫn độ bóng của nước dùng. Bê ra gần cửa sổ vào buổi sáng, ánh sáng đến từ một bên, tô phở bỗng có khối, có bóng đổ. Lượng sáng ở cách đầu có khi còn nhiều hơn.
Steen Eiler Rasmussen, kiến trúc sư người Đan Mạch, nói gần như vậy ở chương VIII cuốn Trải nghiệm kiến trúc (bản Việt 2007, chương bắt đầu ở tr. 209): nhiều người nghĩ ánh sáng tốt là ánh sáng nhiều, trong khi người chụp ảnh giỏi cứ xoay hướng đèn cho tới khi thấy hình khối hiện ra.
Hai bức tường trắng và một cái góc
Hai mặt phẳng trắng gặp nhau ở góc phòng, nếu sáng đều như nhau thì đường góc biến mất. Chỉ cần một mặt tối hơn một chút là góc hiện rõ. Ánh sáng rọi thẳng vào mặt tường thì ít bóng, ít chất cảm; ánh sáng xiên mới làm nổi chỗ lồi chỗ lõm.
Gary Gordon, tác giả giáo trình chiếu sáng nội thất, đi đến chỗ đó từ một hướng khác. Theo ông, ta nhận ra thế giới nhờ độ tương phản chứ không nhờ lượng sáng đi vào mắt (Interior Lighting for Designers, 2003, ch. 1, tr. 3–10). Một nơi mọi thứ đều sáng như nhau giống một ngày u ám, dễ làm người ta mệt và buồn (ch. 2, tr. 11–24). Ông dẫn thí nghiệm của Flynn: chỉ cần đổi ánh sáng là ấn tượng về độ rộng, độ rõ và độ dễ chịu của căn phòng đã đổi theo. Số thí nghiệm không nhiều, nên mình coi đó là giả thuyết hơn là quy luật.
Gordon còn phân tích cả một nhà hàng: bàn nào là tiêu điểm thì sáng, những bàn khác lùi làm nền (ch. 2 và 13). Cảnh văn phòng đèn huỳnh quang phủ kín trần, hay quán cà phê chỉ một ngọn đèn trên mỗi bàn, là cách ví của mình.
Dời cái cửa sổ ra góc
Rasmussen nhận xét: chỉ cần dời cửa sổ từ giữa tường ra sát góc là tính cách căn phòng đổi hẳn. Cửa sát tường bên cho ánh sáng chạy dọc theo mặt tường, và nếu thành cửa khoét xiên thì nó trở thành tấm phản xạ. Ông cũng chỉ ra một lỗi quen thuộc ở lớp học: một dãy cửa chính đối diện một dãy cửa cao, nên chỗ ngồi sát tường bị tối.
Nhà Hà Lan thế kỷ 17 hẹp và sâu vì đất khó, chỉ nhận sáng từ trước và từ sau, nên cửa sổ được chia thành những phần riêng: ô kính cố định ở trên, cánh chớp ở dưới. Nắng đẹp thì mở cánh dưới để lấy tầm nhìn. Trời xấu thì ô trên vẫn đủ sáng. Trong tranh Vermeer, cửa sổ dài chạy sát bức tường bên trái, tường trắng ở phía sau, và ta cảm nhận cả căn phòng qua ánh sáng phản xạ lên đồ vật.
Mình thấy nhà phố hẹp và sâu của ta cũng gặp đúng bài toán của nhà Hà Lan; đó là liên tưởng của mình, không phải của Rasmussen. Chuyện kéo rèm nửa dưới, chừa nửa trên để lấy sáng, cũng là so sánh của mình.
Chiều cao cửa quan trọng hơn kích thước
Gordon đưa ra ba ý gọn (ch. 5, tr. 51–62). Một: cửa càng cao thì ánh sáng vào càng sâu và càng ít chói. Hai: mép cửa vát hoặc bo tròn tạo ra một vùng sáng trung gian giữa ô cửa sáng chói và mặt tường kề bên. Ba: độ sâu dùng được của căn phòng vào khoảng hai lần chiều cao đầu cửa.
Khi nắng quá gắt
Gordon viết cho khí hậu ôn đới ở Mỹ. Ở vùng nhiệt đới, che nắng phải đi trước lấy sáng; đó là nhận xét thêm của mình, không phải của Gordon. Louis Kahn đã gặp đúng bài toán ấy khi thiết kế Lãnh sự quán Mỹ ở Luanda, Angola (1959–62, không xây). Trong bài “Discussion in Kahn’s Office” (1961, bắt đầu tr. 97 của Essential Texts), ông nhận thấy ô cửa sổ tối bao quanh khung sáng thì gây chói, còn lam gỗ hay lưới chỉ thêm những “điểm chói” trên nền tối. Người địa phương thì làm việc quay lưng ra phía nắng, lấy sáng từ mặt tường.
Từ đó Kahn đặt một bức tường cách cửa sổ vài bước và đục những ô lớn để không mất tầm nhìn. Mặt tường hứng nắng nên làm giảm độ tương phản. Ông thử bằng mô hình, dùng bóng đèn 500 W. Điểm yếu cũng được ghi lại: bức tường rời rất tốn kém, và chính Kahn thấy các ô mở có thể làm nhỏ hơn.
Một ô tròn trên đỉnh
Pantheon ở Rome là một căn phòng tròn khép kín, chỉ mở một ô trên đỉnh. Ánh sáng đến từ một nguồn duy nhất và có hướng, nên bóng đổ rõ ràng. Nắng xiên rơi xuống thành một chùm hình trụ, còn sàn lát đá phản chiếu ánh sáng vào các góc nên không góc nào đen kịt (Rasmussen, ch. VIII).
Còn căn phòng bạn đang ngồi: ánh sáng vào từ hướng nào, và góc phòng nào đang mất đường nét?
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.