Kengo Kuma và nghệ thuật làm nhẹ công trình
Kengo Kuma muốn kiến trúc bớt nặng, bớt phô mình. Ông nghiền vật liệu thành những hạt nhỏ như lam đá, dải tre, tấm giấy để ánh sáng và gió đi xuyên qua. Vài công trình, vài vật liệu, và những chỗ cần dè dặt.
Ảnh: AsAuSo, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons
Ví dụ này của mình, không phải kỷ niệm. Giữa trưa hè, bạn treo một tấm mành tre ở cửa sổ. Căn phòng không tối hẳn, cũng không còn chói. Nắng bị chia thành từng vạch mảnh, gió vẫn lùa qua, và nhìn từ trong ra, phố hiện lên lờ mờ sau những nan tre. Tấm mành không chặn thế giới ngoài kia, nó chỉ lọc bớt đi.
Nếu bạn hình dung cả một ngôi nhà làm theo cách ấy, bạn đã hiểu gần hết điều Kengo Kuma theo đuổi.
Một người muốn kiến trúc bớt nặng
Theo ghi chú đọc sách của mình, Kuma sinh năm 1954 ở Kanagawa, học thạc sĩ ở Đại học Tokyo (1979), sang Columbia làm học giả năm 1985–86 rồi lập văn phòng riêng vào đầu thập niên 1990. Thầy cũ của ông là Hiroshi Hara. Ghi chú tóm khá đúng ý: ông không làm những khối hình biểu tượng, ông làm “bộ lọc” giữa bên trong và bên ngoài.
Chặng đầu không suôn sẻ. Với M2 Building ở Tokyo (1991), Kuma dùng cách phân mảnh để công trình tan vào cái hỗn độn của đô thị. Theo lời kể trong cuốn Kengo Kuma: Selected Works của Botond Bognar (2005), cuối cùng chính ông cũng thấy M2 thành một vật thể nặng nề. Ông đổi hướng sau thời bong bóng kinh tế.
Chôn, kính, nước, rồi hạt
Hướng mới của ông có một khẩu hiệu: “xóa” kiến trúc, hay anti-object. Mình hiểu nó thế này: công trình không tàng hình, nhưng sự chú ý dời từ vật thể ta nhìn sang trải nghiệm ta có bên trong.
Sách kể mấy cách ông làm:
- Chôn. Đài quan sát Kiro-san (1994) trả đỉnh núi về nguyên dạng, chỉ cắt một khe với hai bục nhô ra. Bảo tàng Kitakami Canal (1999) nằm trong đê, trên đầu là công viên.
- Kính và nước. Water/Glass ở Atami (1995) lấy sàn và mái làm hai mặt phẳng chính, tường chỉ là kính mỏng, hồ nước nối ra đường chân trời biển.
- Hạt hóa. Cách thứ ba, và cũng là cách tên ông gắn với nhất.
Chữ gốc là particlization. Theo Bognar, ông nhận ra điều đó khi làm Stone Museum ở Nasu (2000): muốn xóa kiến trúc thì không nhất thiết phải chôn, mà có thể nghiền vật liệu thành hạt nhỏ cho ánh sáng, gió, âm thanh đi xuyên qua.
Điều làm mình thích ở ý này là thứ tự nghĩ ngược với thói quen. Ta quen nghĩ hình khối trước, vật liệu sau. Với Kuma, “hạt” quyết định công trình: chọn vật liệu và kích thước hạt theo môi trường, theo khoảng cách người dùng đứng, theo tốc độ họ đi qua. Hình tổng thể tính sau. Ông còn dẫn tranh ukiyo-e của Hiroshige, nơi thiên nhiên được xếp từ các lớp hạt, làm đối cực với khối bê tông đối đầu thiên nhiên của Le Corbusier. Hình sơ đồ trên là mình vẽ cho dễ hình dung, không phải bản vẽ của một công trình nào.
Đá nặng thành bộ lọc
Chỗ khiến mình ngạc nhiên nhất là Kuma làm điều này với đá, thứ vật liệu nặng nhất người ta có. Theo ghi chú, ông không thích đá và bê tông vì chúng đóng kín và nặng, nên đục lỗ để nhìn thấy cả mặt sau, và ông gọi đó là sự “trung thực”.
| Công trình | Cách ông làm |
|---|---|
| Stone Museum, Nasu (2000) | Thanh đá 40 × 150 mm xếp thành lam. Tường đá chừa lỗ ngẫu nhiên, lỗ chiếm tới khoảng một phần ba diện tích mà tường vẫn bền. Cắt thanh mảnh khó đến mức việc này mất bốn năm. |
| Chokkura Plaza and Shelter (2004–6) | Đá Oya mềm, xốp, ghép với thép tấm: đá chịu nén, thép chịu kéo, khe hở hình thoi. |
| Lotus House | Tấm travertine dày 3 cm xếp xen ô trống, treo bằng xích thép, đung đưa theo gió. |
| Food and Agriculture Museum | Lam đá Ashino dày 3,5 cm kèm thép tấm, gợi hàng cây zelkova. |
Bảng này mình gom từ ghi chú về vật liệu, không có sẵn trong sách. Ở Chokkura, trong cuốn Material Immaterial Kuma kể ông chọn loại đá mà Frank Lloyd Wright từng dùng cho khách sạn Imperial, rồi còn khoan lỗ làm nó yếu thêm. Ông muốn dệt đá và thép thành một thứ “vải” có lỗ. Ông gọi vết sẹo của cuộc vật lộn với vật liệu là điều làm người ta xúc động.
Nếu bạn đã đọc bài về Nhà tắm Vals, sẽ thấy hai bên cùng dùng đá nhưng đi hai hướng. Zumthor xếp tấm đá mỏng thành khối đặc có vân. Kuma xé khối ấy ra. Bognar có nêu Vals là nguồn cảm hứng khả dĩ cho Stone Museum; mình chỉ chép lại như một khả năng.
Tre, giấy, vải: nhẹ đến mức gần như không còn
Với những vật liệu vốn đã nhẹ, Kuma đi xa hơn:
- Great (Bamboo) Wall ở Bắc Kinh (2002) dùng tre nguyên cây, vừa làm kết cấu vừa làm vách. Trà thất nằm giữa, đặt trong một bể nước. Ảnh bìa là một gian tre như thế, theo mình đoán từ tên tệp ảnh và mô tả trên.
- Ginzan Onsen Fujiya dùng tre xẻ dày khoảng 4 mm, tới khoảng 1,2 triệu dải gắn lên khung gỗ thành màn mỏng.
- Takayanagi Community Center lấy giấy washi địa phương thay kính.
- Fuan Teahouse (2007) chỉ có khăn organza nặng 11 g/m² phủ lên bóng bay chứa helium, đặt trên bục chiếu tatami, không có cửa cố định.
Đọc đến Fuan, mình nghĩ lại tấm mành tre ở đầu bài. Kuma đã đẩy ý ấy tới cùng: bớt dần vật liệu cho đến khi chỉ còn ánh sáng, và một chút gì đó để ánh sáng bám vào.
Một chỗ ông tự điều chỉnh
Trong lời dẫn của Material Immaterial, Kuma thừa nhận một điều. Ông vẫn muốn “xóa”, nhưng thua mấy cuộc thi vì chủ đầu tư thường muốn công trình lên tiếng thật mạnh. Ông gắn chuyện đó với “hiệu ứng Bilbao”. Lời giải của ông là công trình vẫn có thể thành biểu tượng, miễn nhờ cuộc vật lộn với vật liệu mà ra. Bognar viết như một người ủng hộ; mình đọc lời ấy vừa là suy nghĩ thật, vừa là cách tự bào chữa của người thua thầu.
Trước khi bắt chước
Cả hai cuốn sách của Bognar đều thiện cảm với Kuma, và theo ghi chú của mình, thiếu số liệu về bảo trì, bụi, mối mọt với lam gỗ và tre mảnh. Đá xốp thì thấm nước, lên rêu. Cắt thanh đá mảnh cần xưởng đá giỏi. Ở nơi mưa nhiều và ẩm như ta, những chỗ ấy phải thử riêng chứ đừng tin vào ảnh đẹp. Nếu bạn đang nghĩ đến chuyện che nắng cho một mặt nhà, bài Ánh sáng tốt không phải ánh sáng nhiều có thể giúp bạn nghĩ về chuyện ánh sáng cần bao nhiêu là đủ.
Thử một việc nhỏ: kể ra ba thứ trong nhà bạn đang chặn ánh sáng hoặc tầm nhìn, như một tấm tường kín, một cánh cửa đặc, một chiếc tủ. Rồi tự hỏi nếu chia nó thành những “hạt” nhỏ hơn, đều hơn, ánh sáng và gió sẽ đi qua đường nào?
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.