Mặt Cắt
Nhìn từ hiên một nhà trà ra khu vườn: một dãy đá phẳng nhỏ nối nhau trên nền rêu, hàng rào tre thấp ở phía sau, cây phong xanh phủ bóng, và một tấm phên tre dựng bên hiên.
Nghệ thuật

Roji, lối đi đến nhà trà

Roji là khu vườn nhỏ của người Nhật, làm ra để đi chứ không để ngồi ngắm. Từ cổng zigzag, đá bước, chậu nước đến cái cổng chui bé xíu, mỗi chặng buộc bạn chậm lại, và ba thầy trà đã nghĩ về thiên nhiên theo ba cách khác nhau.

Ảnh: Bjoernord, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons (roji và cổng chui ở Bảo tàng Nghệ thuật Adachi, Shimane)

Ví dụ này là của mình, không phải kỷ niệm. Bạn đến nhà một người bạn mới dọn về một con hẻm sâu. Cổng sắt thấp, bạn phải cúi đầu né tấm biển. Hẻm hẹp nên bạn bước chậm. Đến sân, bạn rửa tay ở vòi nước thấp sát đất vì chủ nhà để chậu rau ngay đó. Đến cửa nhà thì bạn đã không còn vội nữa. Chẳng ai ép bạn chậm lại, nhưng cái hẻm, cái cổng, cái vòi nước đã làm việc ấy thay.

Người Nhật làm chuyện này một cách có chủ ý, và gọi nó là roji.

Một khu vườn để đi

Roji nghĩa đen là “lối sương” hay “lối ruộng”. Theo Günter Nitschke trong Japanese Gardens (Taschen, 2003), đây là kiểu vườn mới xuất hiện ở thời Momoyama, cuối thế kỷ 16 (tr. 146–162). Nó nhỏ, và khác hẳn khu vườn ao đi thuyền hay sân sỏi mà bạn đứng ngoài nhìn vào. Roji không có điểm nhìn đẹp nhất. Nó là con đường dẫn đến so-an, túp tranh trà, và việc đi trên con đường ấy đã là một phần của buổi trà, như một nghi thức bước qua ngưỡng.

Nếu bạn đã đọc bài Ryōan-ji, ba cách đọc, bạn nhớ khu vườn khô ấy đặt người xem ngồi yên ở hiên. Roji làm ngược lại: nó bắt bạn đứng dậy. Cũng ý “vẽ một bức tranh để đi vào” ở Central Park, nhưng thu nhỏ đến mức chỉ còn vài chục bước.

Chuỗi đi ở vườn Omote Senke

Nitschke tả roji qua khu vườn của nhà Omote Senke ở Kyoto. Mình sắp lại các chặng thành một sơ đồ ý niệm:

Chín chặng trên roji, từ cổng lớn đến nhà trà: cổng zigzag, chậu nước và cổng chui được tô đậm vì làm người đi chậm lại hoặc thấp xuống

Đọc theo trình tự, bạn thấy vài điều lặp lại:

  • Cổng lớn đầu tiên giống cổng nhà samurai, nhưng sau nó là một sân trước có hàng rào xén cao khoảng 6 ft (chừng 1,8 mét).
  • Cổng roji-mon xếp zigzag, nên bạn không thể đi thẳng một mạch qua nó.
  • Có ghế chờ ngoài, rồi chậu nước tsukubai, rồi một cổng chui sang khu roji giữa. Đến roji trong lại có ghế chờ, đèn đá, một chậu nước thứ hai, rồi cuối cùng là cái cổng chui nijiri-guchi vào nhà trà ba chiếu.

Cả chuỗi chia khu vườn nhỏ thành nhiều khoảng, mỗi khoảng có một việc nhỏ để làm: chờ, rửa, cúi, bước.

Đá bước, chậu nước, cổng chui

Ba thứ dưới đây gánh phần việc chính của roji.

Đá bước (tobi-ishi). Đá đặt rời nhau, giữ rêu, vừa dẫn mắt vừa dẫn bước. Theo ghi chú, hệ quả là bạn phải nhìn chân mình trước, rồi mới ngẩng lên nhìn cảnh. Cảnh không đến một lúc mà đến từng nhịp, theo đúng nhịp chân.

Chậu nước (tsukubai). Tên gọi nghĩa là “chỗ phải cúi”. Người ta đặt chậu thấp để ai muốn rửa tay phải khom mình. Quanh chậu có những viên đá phụ, như đá để ấm nước nóng, đá để đèn, đá đứng. Đèn đá thì hay được đặt ở chỗ ngoặt bất ngờ, gần cổng hoặc bên chậu nước.

Cổng chui (nijiri-guchi). Cửa vào nhà trà chỉ khoảng 2 × 2 ft, tức chừng 60 cm mỗi chiều. Muốn qua, bạn phải cúi hẳn người, gần như bò. Ghi chú còn có một điều mình thấy thú vị: cổng chui đổi tỉ lệ, nên lọt xuống gian ba chiếu bạn lại thấy nó rộng hơn. Mình đoán là vì thân người đã hạ thấp, thang đo của căn phòng đổi theo (đây là suy đoán của mình).

Ghi chú của mình đặt ba thủ pháp này vào một nhóm: làm chậm, hạ thấp, thanh tẩy. Điều đáng học là thủ pháp, không phải hình thức. Cái nghi lễ Phật và Thiền đằng sau chúng là của một nền văn hóa, mình không dám bê nguyên sang một sân nhà ở Việt Nam. Nhưng chuyện làm cho khách chậm lại ở ngưỡng cửa thì nhà nào cũng thử được.

Ba thầy trà, ba thái độ với cây và đá

Cùng một roji, mỗi thầy trà nghĩ về thiên nhiên một khác. Nitschke dùng ba người để đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ giữa người và thiên nhiên (tr. 147–163):

Thầy trà Điều ông muốn Dấu hiệu trong vườn
Rikyu Wabi: giản dị, kiềm chế, nhỏ bé. Bắt chước “cách vận hành” của tự nhiên Đá tự nhiên, cây xanh quanh năm, rêu ẩm, hình ảnh túp tranh nông thôn dựng giữa phố
Oribe Suki: thị hiếu riêng, có chút tinh nghịch Lát đá lẫn đá đẽo, quét lá rồi rải kim thông; theo một học giả mà Nitschke dẫn, ông lập ra một “thiên nhiên thứ hai”
Enshu Kirei-sabi: thanh nhã và dấu vết thời gian Cây cũng phải chịu ý người, xén tỉa kỹ

Một cuốn sách vẽ vườn năm 1694, Shokoku chaniwa meiseki zue, vẽ cả ba: vườn kiểu Rikyu thuần tự nhiên, vườn kiểu Oribe có lối đá đẽo, đèn và chậu nước, vườn kiểu Enshu xén tỉa gọn gàng.

Ghi chú còn có hai chi tiết thú vị. Một là Rikyu muốn công năng chiếm 60 phần trăm và thẩm mỹ 40, còn Oribe đảo ngược tỉ lệ ấy. Hai là cách dùng đá đẽo hình chữ nhật xen giữa đá thiên nhiên: theo ghi chú, nó làm nổi lên dạng tự nhiên, không xác định của những viên đá kia. Cuối cùng là giai thoại Rikyu quét sạch sân rồi lắc cây cho vài chiếc lá rơi xuống.

Một câu hỏi để mang theo

Nitschke là người có quan điểm mạnh, và cách chia ba thầy trà là lập luận của ông, thực tế phức tạp hơn nhiều. Nhưng ba thái độ ấy hợp để đọc như một câu hỏi cho mọi khu vườn: mình sẽ giữ nguyên, nắn nhẹ, hay tạo mới?

Lần tới bạn bước qua một cổng nhà, một lối vào nào đó, thử đếm xem nó làm bạn chậm lại ở đâu: một bậc, một khúc ngoặt, một cánh cửa thấp, một chỗ phải chờ. Nếu không có chỗ nào, bạn thử tưởng tượng mình sẽ đặt chỗ nào, rồi thử xem nó có đổi cách bạn bước vào nhà không.

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.