Mặt Cắt
Một chiếc lều sáng màu dựng giữa rừng thông xanh; phía trước là đống lửa nhỏ cháy trong vòng đá.
Bài viết

Dựng lều hay đốt lửa

Có hai cách để một chỗ trở nên ở được: nhờ vỏ nhà hoặc nhờ máy. Câu chuyện về một bộ lạc của Reyner Banham gợi ra một cách hỏi về nhà ở xứ ẩm và về điều hòa.

Ảnh: Steve Redman (MORA), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons

Hình dung một phòng trọ trên tầng thượng, mái tôn. Mùa hè, người thuê bật điều hòa từ trưa đến khuya, và không ít lần tiền điện gần bằng tiền phòng. Theo cách nhìn của Reyner Banham, nhà phê bình người Anh, đó cũng là một lựa chọn kiến trúc: dựa vào vỏ nhà, hay dựa vào năng lượng.

Một bộ lạc dừng chân

Ở chương 2 cuốn The Architecture of the Well-Tempered Environment (1969, chương bắt đầu ở tr. 18), Banham kể một truyện ngụ ngôn. Một bộ lạc dừng chân, có sẵn đống gỗ rơi. Dùng gỗ dựng cái chắn gió, hay đốt lửa?

Đó là hai cách để một chỗ trở nên ở được: giải pháp kết cấu (tường, mái, lều) và giải pháp dùng năng lượng (lửa, đèn, quạt). Kết cấu là khoản đầu tư lớn một lần, năng lượng là khoản chi liên tục. Nhưng kết cấu một mình không làm ấm được khi trời giá lạnh, cũng không giúp nhìn khi trời tối, nên lửa và đèn vẫn phải tốn một phần năng lượng mỗi ngày.

Xin nói ngay: lều và lửa trại chỉ là một sơ đồ lý tưởng, không phải tư liệu khảo cổ. Nó là một cái khung để đặt câu hỏi. Theo khung ấy, mình coi phòng mái tôn kia là lửa trại: không bỏ tiền một lần cho cái vỏ, mà đóng tiền điện mỗi tháng.

Ba cách sống cùng khí hậu

Cũng ở chương 2, Banham chia ba chế độ.

Bảo tồn. Tường dày hút nhiệt ban ngày rồi tỏa ra lúc lạnh. Ở xứ nóng khô, tường dày khiến nhà nóng lên chậm hơn và đỡ lạnh đột ngột sau hoàng hôn. Ví dụ trong sách là tường adobe dày, cửa nhỏ ở Tây Nam nước Mỹ.

Chọn lọc. Vỏ nhà làm cái sàng: nhận gió và sáng, chặn mưa nắng. Banham dẫn lại Fitch khi tả nhà vùng Đông Nam nước Mỹ ẩm nóng: sàn nâng đón gió, mái dù lớn mà nhẹ, hiên chạy dài, cửa cao tới trần, trần cao có gác thông gió, cửa chớp lam. Đây là nhà miền nam Hoa Kỳ, chưa phải chuẩn của nhiệt đới.

Tái sinh. Dùng thẳng năng lượng: lò, đèn, điều hòa. Banham lấy mốc 1882, khi điện bước vào đời sống.

Theo sách, thứ quyết định nên theo chế độ chọn lọc (khí hậu ẩm) hay bảo tồn (khí hậu khô) là độ ẩm, chứ không phải vĩ độ hay nhiệt độ. Còn khi ẩm vượt quá mức, các cách tiền kỹ thuật không đủ nữa, và chỉ năng lượng mới xử lý được: đó là chỗ chế độ tái sinh vào cuộc. Ẩm quá thì cách nào cũng thua, nên người giàu bỏ đi, như người Anh ở Ấn Độ lên Simla.

Ching (Building Construction Illustrated, 2008, mục 11.03–11.05) giải thích vì sao ẩm khó đến vậy. Bốn yếu tố cùng tác động: nhiệt độ khí, độ ẩm, nhiệt bức xạ từ bề mặt quanh người, và gió. Độ ẩm càng cao thì nhiệt độ khí càng phải thấp mới dễ chịu; gió giúp thoát nhiệt nhiều nhất khi nóng ẩm. Nhưng nên nhớ: vùng tiện nghi của Ching dựa trên khảo sát người Mỹ và Canada.

Máy điều hòa cửa sổ

Máy điều hòa cửa sổ ra thị trường khoảng 1946–1951 (Banham, chương 9, bắt đầu tr. 171). Hệ quả đầu tiên, theo ông, là gỡ gần hết ràng buộc của môi trường đối với hình khối. Ai trả nổi tiền điện đều có thể ở trong nhà trần thấp giữa vùng nhiệt đới ẩm, hay dưới mái không cách nhiệt giữa sa mạc.

Hệ quả thứ hai là đồng nhất: ngôi nhà nhẹ do các chủ đầu tư Mỹ xây có mặt từ Maine đến California. Ở chung cư, cái máy còn làm hỏng ý đồ của mặt đứng. Mies van der Rohe ở khu Lafayette Park (Detroit, 1961) chừa sẵn hộc dưới cửa sổ cho máy. Ở Kips Bay (New York, I. M. Pei, đầu thập niên 1960) không ai chừa, nên cư dân tự đặt máy, tạo thành một họa tiết ngẫu nhiên trên mặt nhà.

Chuyện này làm mình nghĩ đến những cục nóng treo trước nhà phố của ta. Đó là liên tưởng của mình, Banham không viết vậy.

Một ví dụ nghiêng về vỏ nhà

Banham coi trường St George ở Wallasey (Anh, 1961; chương 12, bắt đầu tr. 265) là một quyết định đầy tự tin đứng về phía kết cấu. Tường gạch dày, mái bê tông bọc cách nhiệt, phía nam có “tường mặt trời” hai lớp kính. Nhiệt đến từ ba nguồn: tường ấy, đèn điện bật sớm theo giờ, và chính học sinh trong lớp. Sau mùa đông khắc nghiệt 1962–63, người ta tháo bỏ hệ sưởi nước nóng dự phòng mà chưa hề dùng đến.

Sách cũng ghi điểm yếu: chói, ít tầm nhìn, và nóng vài ngày hè lặng gió.

Mình giữ lại một câu hỏi để hỏi trước khi chọn thiết bị: ở ngôi nhà này, vỏ nhà làm được những việc gì, máy làm những việc gì? Với căn phòng mái tôn mình nêu ở đầu bài, có lẽ máy làm gần hết. Sửa phần vỏ trước là khuyến nghị của mình, không phải của Banham.

Sách xuất bản năm 1969, chưa bàn tới carbon hay chi phí vận hành dài hạn.

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.