Người đến nơi có người
Vì sao quán cà phê nào cũng xoay ghế ra phố: Jan Gehl và những phép đo nhỏ về chuyện người ta dừng lại ở đâu, ngồi ở đâu và nghe thấy nhau từ bao xa.
Ảnh: Nam-ho Park, CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons
Để ý mà xem: ghế quán cà phê vỉa hè gần như luôn quay ra đường. Chẳng ai xếp ghế quay mặt vào tường, dù tường sạch hơn, mát hơn, ít bụi hơn. Người ta ngồi để nhìn phố, và nhìn những người đang đi trên phố.
Kiến trúc sư người Đan Mạch Jan Gehl đã bỏ nhiều năm để hiểu chuyện giản dị này. Ông nhắc lại một câu ngạn ngữ Bắc Âu: người đến nơi có người. Cuốn Life Between Buildings của ông ra đầu thập niên 1970, như một lời phê bình dành cho lối quy hoạch theo Chủ nghĩa Chức năng; bản tiếng Việt là Cuộc sống giữa những công trình kiến trúc (Lê Phúc Quốc dịch, Nxb Xây dựng, 2009). Phương pháp của ông gần như chỉ là đứng nhìn và đếm: ghế nào có người ngồi, người ta dừng ở đâu.
Người thích nhìn người
Theo Gehl, người ta chú ý đến hoạt động và con người nhiều hơn là công trình hay đồ vật (mục 1.2, tr. 15–30). Những gì ông quan sát được ở Copenhagen nghe như chuyện thường ngày:
- Người ta dừng lại trước cửa kính bày những thứ gắn với đời sống, như báo, ảnh, đồ chơi, và ít khi dừng trước ngân hàng hay văn phòng.
- Công trường đang thi công thì có người đứng xem. Đến giờ nghỉ trưa, chẳng còn ai dừng lại.
- Nhạc sống hay họa sĩ vỉa hè giữ chân người đi bộ lâu hơn loa phát nhạc.
- Ghế quay ra lối đi nhộn nhịp được ngồi nhiều hơn ghế quay vào cây.
- Trẻ con chơi ngoài đường, ở bãi xe, ở lối vào nhà nhiều hơn là ở sân chơi dựng riêng cho chúng.
Từ đó, Gehl cho rằng một con phố nhiều màu sắc, nhiều hình khối mà vắng người thì vẫn nghèo trải nghiệm và buồn. Ông gọi những con phố như thế là phố sa mạc.
Nhìn thấy và nghe thấy từ bao xa
Có một điều ít ai nghĩ tới: mắt và tai đều chỉ với được tới một khoảng nhất định. Gehl gọi vùng chừng 100 m quanh ta là “thị trường xã hội”, rồi đo xem ở từng cự ly thì còn thấy gì, nghe được gì (mục 2.2, tr. 64–71).
Ở cách 70–100 m, ta chỉ nhận ra đó là đàn ông hay phụ nữ, già hay trẻ, đi dáng thế nào và đang làm gì. Đến khoảng 30 m thì thấy được nét mặt. Ở 20–25 m, ta đã đoán được tâm trạng của người kia, và theo Gehl, đó là lúc cuộc gặp gỡ bắt đầu thú vị. Trong khoảng 7 m, nói chuyện còn dễ; còn 1–3 m là khoảng cách trò chuyện bình thường. Hall chia những khoảng gần hơn thành bốn vùng: thân mật (đến 0,45 m), cá nhân (0,45–1,3 m), xã hội (1,3–3,75 m) và công cộng (trên 3,75 m).
Những cự ly ấy khớp với vài con số quen thuộc: khán phòng nhà hát xa nhất cũng chỉ khoảng 30–35 m, sân bóng khoảng 70 m. Gehl còn nhận xét thêm: không gian nhỏ thì thấy ấm, không gian lớn thì thấy lạnh.
Mình thử đặt bức ảnh bìa vào thước đo này. Hai người ngồi trên ban công tầng một của căn nhà phố ấy cách vỉa hè chừng vài mét, tức nằm gọn trong tầm nói chuyện còn dễ. Đó là suy đoán của mình qua bức ảnh, không phải số đo thật.
Ba mét trước cửa nhà
Chỗ nhà giáp với phố là nơi Gehl đặc biệt để ý. Theo ghi chú của mình về cuốn sách, sân trước sâu chừng 1 m thì quá nông để trò chuyện, mà sâu quá thì lại khó bắt chuyện; khảo sát cho thấy khoảng 3 m là dùng được. Ở khu Galgebakken, những sân trước nửa riêng sâu chừng 4 m giúp hoạt động ngoài trời cao hơn khoảng 35%. Hai con số này đến từ hai chỗ khác nhau trong ghi chú, nên mình chỉ coi là con số tham khảo.
Bộ hướng dẫn thiết kế đường phố của NACTO (2016) nói cùng ý theo cách khác, qua khái niệm “mép công trình sôi động”: tầng trệt có nhiều lối vào, kính mở để nhìn thấy bên trong, có mái hiên, bảng hiệu vừa tầm người đi bộ, có đèn sáng, có cây leo. Ghi chú của mình thêm một nhận xét: nhà phố mặt tiền ở Việt Nam vốn có sẵn lợi thế này, vì cửa hàng mở ra phố ngay từ đầu. Còn chuyện ghế nhựa trước tiệm tạp hóa, cái hiên, bậc thềm ngồi uống trà đá là ví dụ của mình.
Ồn quá thì không ai ở lại
Muốn trò chuyện thì phải nghe được nhau. Phố đi bộ ồn chừng 50 dB; trên 60 dB, theo Gehl, người ta không còn nói chuyện bình thường được nữa (mục 4.5–4.6, tr. 167–185). Cách đặt ghế cũng quyết định cuộc trò chuyện có bắt đầu được không: ghế quay lưng vào nhau, hoặc đặt xa nhau, thì khó nói chuyện; ghế đặt vuông góc hay xếp thành vòng cung thì dễ mở lời, mà muốn rút ra cũng dễ.
Mình thấy rõ nhất ở những quán nằm sát lòng đường đông xe máy, nơi tiếng còi bắt mọi người phải nói to lên. Đó là quan sát của mình, không phải số đo.
Ở lại càng lâu, người ở lại càng nhiều
Gehl gọi đó là cơ chế tự tăng cường: điều quyết định là người ta ở lại bao lâu. Theo ghi chú, nếu thời gian ngoài trời mỗi ngày tăng từ 10 lên 20 phút thì hoạt động có thể tăng gấp đôi. Nơi nào có người ngồi sẽ kéo thêm người ngồi, còn nơi vắng thì cứ vắng mãi.
Chỗ cần dè dặt
Gehl nghiên cứu ở Bắc Âu, nơi người ta thích nắng và sợ gió lạnh. Ở xứ nhiệt đới, chuyện chính lại là bóng râm, gió thoáng và mưa. Cách chọn chỗ ngồi theo vi khí hậu vẫn dùng được, nhưng câu trả lời sẽ khác. Cách chia vùng của Hall cũng dựa trên văn hóa phương Tây, nên các số đo ở trên chỉ nên xem là điểm xuất phát.
Bạn có thể tự thử theo cách của Gehl: đứng mười phút ở một đoạn phố quen, đếm xem người ta dừng chân ở đâu, ngồi ở đâu, chiếc ghế nào luôn có người. Rồi tự hỏi: nếu dời chiếc ghế ấy đi một mét, chuyện gì sẽ xảy ra?
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.