Mặt Cắt
Một ngôi nhà nhỏ đắp thành hình con vịt trắng khổng lồ, mỏ màu cam, đứng trên bãi sỏi trước hàng cây; bên sườn cắm một lá cờ Mỹ nhỏ, phía sau có một căn chòi gỗ.
Bài viết

Con vịt và cái nhà che có biển hiệu

Có ngôi nhà tự uốn mình thành một hình biết nói, có ngôi nhà cứ vuông vức rồi treo biển lên. Venturi, Scott Brown và Izenour gọi chúng là con vịt và nhà che trang trí, và chỉ ra rằng trên đường lớn, biểu tượng đi trước hình khối.

Ảnh: Jemattox, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons

Thử hình dung bạn đang chạy xe máy trên một đoạn quốc lộ… Từ xa vài trăm mét, bạn đã đọc được hai chữ CƠM GÀ đỏ chót trên một tấm biển cao gấp đôi mái quán. Cái quán thì chỉ là một dãy nhà tôn thấp nép phía sau. Chạy thêm một quãng, bên kia đường hiện ra một quán cà phê đắp thành hình cái ấm trà khổng lồ. Quán này chẳng cần treo biển, vì cả cái nhà đã là tấm biển rồi.

Cảnh này mình nghĩ ra để làm ví dụ, không phải một kỷ niệm. Nhưng hai cái quán ấy ứng đúng vào hai cái tên mà Robert Venturi, Denise Scott Brown và Steven Izenour đặt ra trong cuốn Learning from Las Vegas (1972): con vịt, và nhà che trang trí.

Hai cách để một ngôi nhà lên tiếng

Cuốn sách bắt đầu từ một lớp học ở Yale vào mùa thu năm 1968, khi ba giảng viên dẫn mười ba sinh viên tới dải phố thương mại của Las Vegas mười ngày. Ở phần hai (tr. 87–90), họ chia những ngôi nhà muốn nói điều gì đó với người qua đường làm hai loại.

Loại thứ nhất, họ gọi là con vịt (duck). Cái tên lấy từ một cửa hàng xây hình con vịt mà sách nhắc là “The Long Island Duckling”. Ở con vịt, cả hình khối là biểu tượng. Không gian bên trong, kết cấu, công năng đều phải chìm xuống, phải méo đi cho vừa cái hình ấy.

Loại thứ hai là nhà che trang trí (decorated shed). Đây là một cái nhà thông dụng, dựng lên để lo thẳng cho việc bên trong. Biểu tượng thì người ta gắn rời ở bên ngoài: một tấm biển, một mặt tiền, vài món trang trí.

Sơ đồ so sánh hai loại nhà: bên trái là ngôi nhà hình con vịt, cả hình khối tô đỏ vì đều là biểu tượng; bên phải là một cái hộp nhỏ bình thường, chỉ có tấm biển lớn dựng phía trước và dải biển trên mặt tiền tô đỏ

Ba tác giả nói rõ là cả hai cách đều được. Nhà thờ Chartres vừa là vịt vừa là nhà che. Palazzo Farnese ở Rome là một nhà che. Còn nhà thờ Amiens, theo cách họ nhìn, là một tấm biển hiệu có tòa nhà đứng phía sau.

Con vịt Nhà che trang trí
Biểu tượng nằm ở đâu Ở chính hình khối của ngôi nhà Ở tấm biển và mặt tiền gắn bên ngoài
Bên trong ra sao Phải uốn theo cái hình Cứ vuông vức, tiện cho việc sử dụng
Ví dụ trong sách The Long Island Duckling, quán hamburger hình ổ bánh Palazzo Farnese, Guild House
Ví dụ mình nghĩ ra Quán cà phê hình ấm trà Nhà ống treo biển kín tầng hai

Hàng cuối của bảng là của mình. Phố mình có sẵn rất nhiều nhà che: nhà ống nào mở tiệm cũng giống nhau ở phần xây, và người ta nhận ra tiệm thuốc nhờ chữ thập xanh trên biển chứ đâu phải nhờ hình dáng căn nhà.

Biển lớn, nhà nhỏ

Chuyện tấm biển to hơn cái quán, phần đầu cuốn sách giải thích bằng tốc độ (tr. 6–18). Ở một khu chợ cũ, người mua đi bộ sát quầy hàng, đứng gần là đủ biết ai bán gì. Trên dải phố Las Vegas, người ta ngồi trong xe chạy chừng 35 dặm một giờ. Xe chạy nhanh thì góc nhìn hẹp lại, mắt dồn về phía trước; ba tác giả dẫn một nghiên cứu của Appleyard, Lynch và Myer, rằng hơn một nửa những thứ người lái xe nhìn thấy nằm ngay phía trước mặt. Muốn kịp rẽ vào, họ phải đọc được quán từ rất xa.

Thế là tấm biển phải cao, phải to và quay về phía xe đang tới, còn cái nhà lùi vào sau bãi đỗ xe. Sách có một câu gọn về chuyện này: “The big sign and the little building is the rule of Route 66” (tr. 13), tức là luật của đường 66 là biển lớn, nhà nhỏ. Họ gọi đó là biểu tượng trong không gian đi trước hình khối trong không gian. Họ còn nói thêm: thử gỡ hết biển hiệu đi, nơi ấy sẽ chẳng còn là một nơi nữa.

Chuyện tiền bạc cũng đi theo. Ghi chú đọc sách của mình chép lại hình ảnh “quán 10.000 đô la với biển 100.000 đô la”: làm biển rẻ hơn uốn cả ngôi nhà.

Đặt cạnh bài Người đến nơi có người thì thấy hai cuốn sách đứng ở hai đầu của cùng một cây thước. Jan Gehl đo con phố bằng bước chân nên để ý đến chiếc ghế, nhóm Venturi đo bằng tốc độ xe nên thấy tấm biển. Chỗ nối này là của mình.

Con vịt nấp trong kiến trúc Hiện đại

Đến đây câu chuyện mới chọc vào giới kiến trúc. Ba tác giả cho rằng con vịt hiếm khi hợp với thời nay, thế mà nó lại tràn ngập kiến trúc Hiện đại. Lý lẽ của họ là thế này: khi các kiến trúc sư Hiện đại bỏ trang trí đi, họ vô tình biến cả công trình thành một món trang trí, tức là thành vịt (tr. 104–116). Sách kể Mies van der Rohe gắn những thanh thép chữ I ra mặt ngoài tòa nhà. Theo ba tác giả, mấy thanh thép ấy là trang trí, có mặt ở đó để nói về kỹ thuật. Họ gọi đó là thứ biểu tượng mà kiến trúc Hiện đại có dùng nhưng không chịu nhận (tr. 134–148).

Để chứng minh, họ đem chính công trình của mình ra so (tr. 90–103). Guild House của Venturi và Rauch (1960–63) với Crawford Manor của Paul Rudolph (1962–66) đều là chung cư cho người già, cỡ chín chục căn. Guild House xây gạch tối màu cho hợp với phố, dùng loại cửa sổ trượt quen mắt nhưng phóng to lên, có một tấm biển tên lớn. Crawford Manor thì không có món trang trí nào, bê tông thô, trông rất mới dù bộ khung bên trong cũng bình thường như ai. Họ gọi bên mình là “xấu và bình thường”, bên kia là “anh hùng và độc bản”. Ở phần kết, họ buông một câu khá nặng, rằng kiến trúc Hiện đại đã thiết kế ra những con vịt chết.

Đọc cho tỉnh

Cũng nên giữ một khoảng cách với cuốn sách. Ghi chú của mình lưu ý rằng họ chọn cặp so sánh ấy để tranh luận cho thắng, và có lúc nặng tay với Rudolph.

Nhà che trang trí trong sách cũng không phải lời khen cho mọi tấm biển. Nhóm tác giả có nhắc rằng quảng cáo thương mại biết dắt mũi người xem. Trong lời tựa bản sửa năm 1977, Denise Scott Brown viết rằng đề tài của cuốn sách không phải là Las Vegas, mà là biểu tượng trong kiến trúc, và bài học là bớt vội chê thị hiếu của người khác. Sách khép lại bằng lời Pugin dặn: trang trí cho cái mình xây thì được, còn xây hẳn một món trang trí thì đừng (tr. 162–163).

Thử ở phố nhà mình

Lần tới ra đường, bạn thử chơi trò này trên một đoạn phố quen, dài chừng trăm mét thôi. Đếm xem có bao nhiêu con vịt, bao nhiêu nhà che.

Rồi thử lấy tay che một tấm biển lại, hay tưởng tượng cả dãy phố bị gỡ hết biển. Bạn còn nhận ra tiệm nào bán gì không? Và căn nhà bạn đang ở, nó nói điều gì với người đi ngang, bằng hình dáng hay bằng một thứ gắn thêm ở ngoài…?

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.