Geoffrey Bawa: ngôi nhà nhiệt đới là nơi để đi qua và ở lại
Nhà của Geoffrey Bawa ở Sri Lanka nhiều khi chỉ có mái và cột. Thứ ông chăm chút là chỗ người ta ngồi, đi qua và nhìn ra: cái ghế hiên, chiếc chum dưới gốc cây, ngọn tháp trên đồi xa. Kèm mười tiêu chí nhà nhiệt đới Robert Powell ghi lại từ ông.
Ảnh: Eco2004, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons
Thử nghĩ đến một buổi trưa nóng, bạn ngồi ở hiên một ngôi nhà cũ. Cửa trước mở, cửa sau cũng mở, và có một luồng gió đi suốt từ sân trước ra vườn sau, ngang qua chỗ bạn ngồi. Lúc ấy bạn chẳng nhớ ngôi nhà trông ra sao từ ngoài đường. Bạn chỉ nhớ cái lưng mát, cái nền gạch dưới chân, và mảng vườn sáng ở cuối tầm mắt.
Cảnh này mình nghĩ ra để làm ví dụ, không phải kỷ niệm. Nhưng nó gần với cách người ta kể về nhà của Geoffrey Bawa (1919–2003), kiến trúc sư Sri Lanka. Ông học xong ở trường Architectural Association tại London năm 1957 rồi trở về nước.
Nhà “chỉ có mái và cột”
Trong bài “Bawa and Beyond”, nhà địa lý Tariq Jazeel phỏng vấn sáu kiến trúc sư Sri Lanka, đều giấu tên. Một người nói họ ít bận tâm đến lớp vỏ; họ bận tâm đến nơi mình sống, mình đi qua, mình ở lại. Theo người ấy, nhiều ngôi nhà kiểu này “trông không ra gì”, chỉ có mái và cột. Cái hay nằm ở chỗ mình đi xuyên qua bức tường, lách qua hàng cột, chạm vào khoảng trống ngay cạnh cột (tr. 11–16). Một người khác thì bảo công trình của Bawa không để ngắm, nó làm nền cho đời sống.
Cái ghế, chiếc chum và ngọn tháp xa
Lunuganga là khu nhà vườn của chính Bawa. Jazeel theo chân hai thực tập sinh ở đó, và ghi lại toàn những thứ rất nhỏ. Một cái ghế. Một chiếc chum.
Ở hiên có một băng ghế bê tông gắn vào tường. Ngay sau lưng ghế là cửa sổ, và Bawa cố ý không lắp kính cho khung dưới của nó, để gió luồn quanh lưng, cổ và đầu người ngồi. Hồ bơi làm kiểu tràn bờ, cho mắt đi tiếp ra mặt hồ, mặt biển. Về phía nam, tầm nhìn dừng ở một ngọn tháp thờ màu trắng trên quả đồi xa. Ở quãng giữa, ông đặt một chiếc chum Trung Hoa dưới gốc cây moonamal, để trong cảnh có “bàn tay con người”. Còn ở ngôi nhà trên đồi Cinnamon Hill, mở ra đồng và rừng, một thực tập sinh ngủ lại ngoài hiên kể rằng đêm ấy mình thấy “vô hạn”.
Những chi tiết này đều dành cho một người đang ngồi, đang bơi, đang nhìn. Ảnh bìa, theo chú thích trên Wikimedia Commons, chụp mặt sau ngôi nhà chính ở Lunuganga: mái ngói thấp, hiên rộng, cột trắng, một chiếc chum sẫm màu cạnh bậc hiên.
Mở ngôi nhà thuộc địa ra
Bawa và nữ kiến trúc sư Minnette de Silva không phá bỏ kiểu nhà thời thuộc địa. Họ sửa nó cho hợp. Theo Jazeel (tr. 7–9), bungalow thuộc địa đứng riêng giữa khu đất rộng, trong kín ngoài phô, không hợp với một Colombo đông và đắt. Hai người đưa vào mái dốc, mái đua, hiên và sân trong, học từ nhà Sinhala, nhà sân của người Hà Lan và nhà dãy của người Hồi giáo.
Nhà Osmund và Ena De Silva ở Colombo (1962) quây quanh một sân trong. Mái đua ra thành hiên dẫn vào sân. Các cửa nằm thẳng hàng, nên đứng ở đầu này mình nhìn suốt được tới đầu kia. Mái lợp ba lớp ngói địa phương, sàn lát đá nhám, trong sân có cối đá và chum nước.
Thời ấy Sri Lanka hạn chế nhập khẩu, nên chủ nhà buộc phải dùng vật liệu và thợ trong vùng. Họ cũng không đủ tiền lắp máy lạnh, nên nhà buộc phải thoáng. Thứ bây giờ ta gọi là phong cách, hồi đó là việc chẳng thể làm khác.
Mái trước, tường sau
Robert Powell, khi viết về nhà ở Singapore, chép lại một câu của Tay Kheng Soon: nhà nhiệt đới nên nghĩ theo mặt cắt hơn là mặt bằng. Lý do nằm ở cái mái. Nó che nắng, che mưa gió mùa, nên thường là thứ quan trọng nhất của ngôi nhà (Singapore Houses, tr. 12–16).
Bawa có một ví dụ đi đến tận cùng ý ấy: nhà nghỉ Polontalawa, theo ghi chú của mình, chỉ là một tấm mái gác lên hai tảng đá. Ở giảng đường Institute for Integral Education tại Piliyandala, ông mở ba mặt, kê ghế lùi khỏi tường, và treo mành đan tháo ra được để chắn gió mùa tây nam. Mình thấy nó gần với kiểu vỏ nhà “chọn lọc” của Banham, đã kể ở bài Dựng lều hay đốt lửa: nhận gió và ánh sáng, chặn mưa nắng. Chỗ nối này là của mình.
Mười điều Powell ghi lại
Năm 1994, Powell trò chuyện với Bawa ở Lunuganga, rồi tóm thành mười thuộc tính của nhà ở vùng nhiệt đới ẩm trong The Tropical Asian House (1996). Ghi chú của mình chỉ chắc ba điều đầu đến từ cuộc trò chuyện ấy; bảy điều sau có thể là phần Powell thêm vào.
- Sống gần thiên nhiên, không chặt cây lớn.
- Dùng ít kính.
- Có vườn.
- Chọn bề mặt không phản xạ, để bớt bức xạ.
- Mái hiên nhô rộng.
- Có những khoảng “ở giữa”: hiên, sân thượng, ban công có che.
- Phòng cao, để có một khối khí và để cách nhiệt.
- Tường để gió lọt qua, ở hướng gió chính.
- Nhà chỉ sâu một phòng, mở về hai phía đối nhau cho gió xuyên qua.
- Bỏ máng xối.
Hình trên mình vẽ gom vài điều trong danh sách vào một mặt cắt, không phải ngôi nhà nào của Bawa. Còn vì sao bỏ máng xối thì sách không giải thích, nên mình không đoán thay.
Đọc cho tỉnh
Jazeel là nhà địa lý, ông không chấm điểm thiết kế. Cũng chưa ai đo xem cái khung cửa không kính kia làm mát được bao nhiêu. Ông còn cảnh báo rằng các chủ khách sạn đã đóng khung lối kiến trúc này thành “rất Sri Lanka”, khiến người muốn làm khác đi gặp khó.
Anoma Pieris, trong cuốn Tropical Sustainable Architecture (tr. 267–283), nói thẳng hơn: “mô hình nhiệt đới” rất dễ thành một phong cách tiêu dùng của người giàu, và không thể cứ viện khí hậu hay vật liệu địa phương ra là thành bền vững.
Tòa nhà cao tầng duy nhất Bawa xây, nay là Mahaweli Building ở Colombo (xong năm 1978, 12 tầng), vốn được tính để gió tự đi qua. Theo Tan và Robson, về sau người dùng gắn máy lạnh, ngăn vách và kéo rèm kín.
Mang về nhà mình
Ghi chú của mình dặn đem mười điều kia đối chiếu với nhà truyền thống Việt Nam, vốn cũng có hiên, có sân và gió thổi chéo qua nhà. Nhưng nhà liền kề chỉ có một mặt giáp phố, không mở hai phía như điều thứ chín được; lời giải ghi chú nêu là sân và giếng trời. Powell cũng thêm điều thứ mười một cho nhà trong thành phố: mặt ra phố thì kín và an toàn, mặt riêng thì mở.
Hôm nào trời có gió, bạn thử mở cùng lúc cửa trước và cửa sau, hay cửa ra ban công và cửa sổ đối diện. Rồi đi chậm từ ngoài vào đến chỗ sâu nhất của nhà, để ý xem mình bước qua mấy lớp: cổng, hiên, cửa, phòng, sân. Chỗ nào gió đi theo bạn được, chỗ nào nó dừng lại? Và ở chỗ bạn hay ngồi nhất, lưng bạn đang tựa vào đâu, mắt bạn nhìn ra thấy gì…
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.