Kimbell: để nắng đi vòng trước khi chạm tranh
Bảo tàng Kimbell của Louis Kahn lấy ánh sáng ngày vào phòng tranh mà không cho nắng chạm vào tranh: một khe sáng ở đỉnh vòm, một tấm phản xạ, và một thứ kết cấu sinh ra ánh sáng.
Ảnh: Andreas Praefcke, phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons
Ai từng treo một tấm ảnh gia đình cạnh cửa sổ hướng tây đều biết chuyện sau vài mùa hè: mặt ảnh nhạt màu đi. Nắng giỏi làm phai đúng những thứ ta muốn giữ. Vì thế nhiều phòng tranh được làm kín mít, chỉ có đèn.
Vậy mà ở Fort Worth, Texas, người ta lại muốn đúng thứ ngược lại. Kay Kimbell để lại bộ sưu tập cho thành phố. Giám đốc bảo tàng, Richard Fargo Brown, đòi ánh sáng tự nhiên, loại ánh sáng “ấm, mềm, thậm chí thanh nhã”, và một tỉ lệ vừa với con người (Kahn, Essential Texts, Twombly 2003, bài “Space and the Inspirations”, tr. 220). Khu đất lại nằm cạnh Bảo tàng Amon Carter của Philip Johnson, nên công trình phải thấp để không chắn tầm nhìn của nhà bên.
Đòi sáng ngày mà không cho nắng chạm tranh nghe như hai yêu cầu cãi nhau. Kahn, người bắt đầu thiết kế năm 1966, không chọn bên nào. Ông cho nắng đi đường vòng.
Bật đèn flash lên trần
Người chụp ảnh có một mẹo quen thuộc: đừng chiếu đèn flash thẳng vào người mẫu, hãy hướng nó lên trần trắng. Ánh sáng đập vào trần rồi tỏa xuống, mềm hẳn, và không còn một điểm chói nào. Ví dụ này là của mình, nhưng nó gần nhất với cách làm của Kimbell: lấy cả cái trần làm tấm phản xạ, và lấy mặt trời làm đèn flash.
Cụ thể, bảo tàng là một chuỗi vòm. Theo ghi chú trong sách, mỗi vòm rộng 20 ft và dài 150 ft, tức chừng 6 m nhân 46 m (số mét là mình đổi). Ở đỉnh mỗi vòm có một khe hẹp. Ánh sáng lọt qua khe, gặp một tấm phản xạ đặt ngay bên dưới, rồi bị hất lên mặt trong của vòm và rải xuống phòng. Kết quả là thứ người ta gọi là “ánh sáng bạc”: nắng không đi thẳng tới vật trưng bày, nhưng người xem vẫn biết giờ trong ngày, vì ánh sáng ấy đổi theo trời.
Hình trên là mặt cắt ngang một gian, mình vẽ gọn lại để thấy đường đi của ánh sáng. Phần đặc là phần bị cắt qua: hai bức tường, sàn, và lớp vỏ vòm với khe hở ở đỉnh. Nét đứt đỏ là nắng trực tiếp, bị chặn lại ở tấm phản xạ. Những nét mảnh bên dưới là ánh sáng đã qua một lần phản xạ, đi xuống tranh trên tường.
Vòm không phải là vòm
Nhìn từ ngoài, ta tưởng đó là một dãy vòm chịu lực. Martin Filler, trong số chuyên đề của tạp chí Arquitectura Viva về Kahn (2001), nói rằng không phải vậy: mỗi vòm bị khe sáng cắt dọc, gồm hai đoạn không liền nhau, và kết cấu thật dựa vào phương pháp của kỹ sư August Komendant. Dáng vòm ở đó là để phục vụ ánh sáng. Ghi chú trong sách còn dặn nên đối chiếu đường cong cycloid, đường mà một điểm trên vành bánh xe vạch ra khi bánh lăn, với bản vẽ gốc.
Có người sẽ coi đó là giả. Mình nghĩ nó đúng với điều Kahn tin: kết cấu là người sinh ra ánh sáng. Cột đứng cạnh cột cho một nhịp “sáng, không sáng” (ông đọc Parthenon như vậy). Chọn vòm hay chọn mái bằng là chọn tính chất của ánh sáng bên dưới. Với ông, một căn phòng chỉ thành kiến trúc khi có ánh sáng tự nhiên. Đèn điện là “ánh sáng của đêm”, chỉ giữ được một khoảnh khắc (ghi chú về lập trường của Kahn, rút từ Essential Texts).
Ba sân có tên là màu
Những khoảng sân trống cắt ngang các vòm. Người ta gọi chúng là sân Xanh lá, sân Vàng và sân Xanh dương, đặt tên theo ánh sáng, cây và nước mà Kahn dự tính cho từng chỗ.
Bản thiết kế cũng không ra đời một lần. Công trình qua ba giai đoạn thiết kế, và Kahn từng thử mặt bằng chữ H cùng nhiều sân hơn trước khi đến phương án cuối.
Ba cách đưa ánh sáng vào phòng tranh
| Cách lấy sáng | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|
| Cửa sổ thường | Có tầm nhìn, biết giờ trong ngày | Nắng chiếu thẳng, tranh phai, người xem chói mắt |
| Phòng kín, chỉ dùng đèn | Kiểm soát được từng chút | Mất cảm giác ngày và đêm, thứ ánh sáng mà Kahn gọi là của đêm |
| Khe ở đỉnh vòm và tấm phản xạ (Kimbell) | Sáng ngày, dịu, vẫn biết giờ | Phải thiết kế cả hệ kết cấu quanh việc lấy sáng; phải tính chống chói và tia cực tím; hợp nhà thấp trải rộng hơn nhà sâu và kín giữa phố đông |
Hai ý sau trong ô cuối của cột “Mất gì” là lưu ý có sẵn trong ghi chú về ánh sáng của Kahn. Bảng thì do mình sắp.
Chỗ tối cũng phải được thiết kế
Trong bài nói ở Pratt năm 1973 (Essential Texts, tr. 266), Kahn kể rằng ông tự giao cho mình một bài tập: vẽ một bức tranh cho thấy ánh sáng. Tờ giấy trắng đã là ánh sáng rồi nên ông không vẽ được gì. Chỉ khi đặt xuống vài nét mực, ông mới nhận ra nét mực nằm ở chỗ ánh sáng không tới, và bức tranh hiện ra từ đó. Ông dẫn tranh khắc của George Cruikshank: nét càng dày ở nơi càng ít sáng, gần ngọn lửa thì gần như là giấy trắng.
Từ đó ông nói rằng vật chất là ánh sáng đã tiêu hao, và bóng của vật chất thuộc về ánh sáng. Cũng từ đó có câu về căn phòng tối: nó vẫn cần một khe sáng đủ để ta biết nó tối đến đâu. Khe ở đỉnh vòm Kimbell, theo cách đọc của mình, là cái khe ấy. Muốn có ánh sáng bạc dịu thì phải quyết định trước chỗ nào được tối.
Cách đọc này gần với những gì Kahn làm ở Luanda, mà mình đã kể ở bài Ánh sáng tốt không phải ánh sáng nhiều. Ở đó ông dựng một bức tường rời cách cửa sổ vài bước để nắng chạm vào tường trước. Ở đây là tấm phản xạ đặt dưới khe. Cả hai đều không cho nắng đi thẳng vào mắt hay vào tranh, mà đặt giữa đường đi một bề mặt để biến nắng thành thứ ánh sáng dịu hơn. Đó là liên tưởng của mình, không phải của Kahn.
Chỗ chưa trọn
Filler gọi Kimbell là bảo tàng nghệ thuật được yêu mến nhất, “luxe, calme et volupté” (xa hoa, tĩnh lặng, khoái cảm), mượn tên một bức tranh của Matisse. Nên nhớ đó là đánh giá của một nhà phê bình (Verdaguer cũng nghĩ tương tự), chứ không phải phán quyết chung.
Còn một chi tiết nhỏ đáng ngẫm. Theo ghi chép trong sách, khách hiện vào bằng cửa phía bãi đỗ xe, trái với ý Kahn: ông muốn khách đi vào từ mặt mà bây giờ người ta coi là mặt sau, mặt nhìn ra công viên và Amon Carter. Mình chưa kiểm tra hiện trạng nên không chắc điều này còn đúng đến hôm nay. Nhưng nó nhắc rằng ngay cả một công trình dựng bằng thứ ánh sáng tinh vi như vậy vẫn có thể bị đọc ngược chiều ngay từ cửa vào.
Thử tìm trong nhà mình một bề mặt đang làm việc của tấm phản xạ: cái trần trắng, bức tường đối diện cửa sổ, tấm rèm voan. Nắng đi qua nó rồi mới tới mắt bạn, hay đi thẳng?
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.