Nhà tắm Vals: khối đá dệt từ những tấm mỏng
Đọc công trình nổi tiếng nhất của Peter Zumthor qua cuốn Thinking Architecture: ông bắt đầu từ ký ức, từ mỏ đá và từ câu hỏi, chứ không từ hình ảnh một nhà tắm.
Ảnh: Felipe Camus, CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons
Peter Zumthor nhớ cái tay nắm cửa vườn nhà dì. Nó cong như lưng một chiếc thìa. Ông nhớ tiếng sỏi dưới chân, bậc thang gỗ sồi đánh sáp, tiếng cánh cửa nặng khép lại, và căn bếp lát gạch lục giác đỏ sẫm có mùi sơn dầu trong tủ. Lúc đó ông còn nhỏ và chưa hề nghĩ về kiến trúc.
Nhiều năm sau, ông viết rằng những ký ức như thế chính là kho tư liệu sâu nhất của ông mỗi khi thiết kế. Câu đó nằm trong Thinking Architecture, một cuốn sách mỏng gồm năm bài viết từ 1988 đến 1996. Cuốn sách ra đời gần như cùng lúc với công trình làm ông nổi tiếng: nhà tắm nước khoáng ở Vals, một ngôi làng trong thung lũng Alps.
Đọc sách và nhìn công trình cạnh nhau thì thấy rõ một điều. Vals không bắt đầu từ hình ảnh một nhà tắm. Nó bắt đầu từ vài câu hỏi, và từ một chuyến ra mỏ đá.
Người thợ mộc làm kiến trúc
Zumthor sinh năm 1943 ở Basel. Ông học nghề mộc trước, rồi mới học thiết kế ở Basel và ở Viện Pratt. Ông từng làm ở sở bảo tồn di tích bang Graubünden, và từ 1979 mở văn phòng riêng tại làng Haldenstein.
Gốc thợ mộc hiện ra khắp cuốn sách. Ông kể về chiếc tủ đầu tay, làm mặt sau cẩn thận như mặt trước dù không ai nhìn thấy. Ông kể về cánh cửa tủ khít tới mức khi đóng chỉ nghe tiếng không khí thoát ra khe khẽ. Với ông, thi công là lõi của nghề, không phải khâu đi sau thiết kế.
Bắt đầu từ câu hỏi, không từ hình ảnh
Một bài trong sách có tên “Lõi cứng của cái đẹp”. Ý của bài ấy đại khái là thế này: đừng cố làm cho công trình gây xúc động. Hãy bám thật sát vào việc mình phải làm, vào nơi chốn và công năng của nó. Nếu đủ chính xác, cảm xúc sẽ tự đến.
Ông lấy chính nhà tắm làm ví dụ. Văn phòng ông không mở đầu bằng việc tìm xem một nhà tắm đẹp trông ra sao. Họ mở đầu bằng những câu hỏi về địa điểm, về mục đích, và về ba thứ có sẵn ở đó: núi, đá, nước. Hình dạng và không gian đến sau, và theo lời ông, chúng làm chính ông ngạc nhiên.
Mình thấy chỗ này rất gần với chuyện nói nhu cầu bằng động từ. “Nhà tắm” là một danh từ, và trong đầu ai cũng có sẵn hình một cái nhà tắm. Còn “tắm giữa núi, trong đá, bằng nước nóng từ lòng đất” là một việc, và việc đó còn để ngỏ rất nhiều cách làm.
Ông cũng nói về sự chính xác theo một kiểu lạ. Mượn ý của nhà văn Italo Calvino, ông cho rằng muốn tạo ra cái mơ hồ, cái nhiều tầng nghĩa, thì người làm phải chính xác đến từng chi tiết. Một không gian khiến ta bâng khuâng thường được dựng bằng những quyết định rất cụ thể về bề dày tường, độ cao bậc, hướng của một khe sáng.
Chuyện ở mỏ đá
Phần mình thích nhất không nằm trong sách mà trong một cuộc trò chuyện năm 2003, sau này đăng trên tạp chí Casabella.
Zumthor kể rằng ông đã hình dung những bức tường xếp bằng các khối đá lớn. Suốt hai năm ông không biết lấy đá ấy ở đâu. Rồi ông ra mỏ đá gần làng và xin xem những khối to nhất họ có. Chúng nhỏ hơn ông tưởng nhiều. Nhưng ở mỏ lại chất đầy một thứ khác: những tấm đá mỏng, loại người ta vẫn cắt để lát sàn.
Ông đổi hướng. Thay vì đi tìm khối lớn, ông tạo ra sự đặc chắc của khối đá bằng chính những tấm mỏng nhất. Ông so nó với tấm vải: sợi càng mảnh và ép càng sát thì vải càng chắc. Ông nhờ chủ mỏ cắt đá theo nhiều bề dày khác nhau, rồi xếp chúng thành lớp.
Ông gọi đó là cách đơn giản nhất và thực tế nhất. Kết quả lại là thứ làm nên vẻ riêng của Vals: những bức tường có vân ngang mảnh, nhìn xa như một khối liền, lại gần mới thấy từng lớp. Khi thợ xây xong những khối đầu tiên ngoài công trường, ông kể mình ngỡ ngàng. Đá vừa cứng vừa mềm, màu xám lục óng ánh, và công trình như có luật riêng của nó.
Bài học ở đây không dành riêng cho kiến trúc sư. Ý tưởng ban đầu của ông đã đụng phải thực tế, và thay vì ép thực tế theo ý mình, ông hỏi xem ở đó đang có sẵn cái gì.
Đi trong khối đá khoét rỗng
Người ta thường tả ý đồ chung của Vals bằng một hình ảnh: một khối đá lớn bị khoét rỗng từ trong núi. Nhà tắm gắn vào một khách sạn có từ thập niên 1960, và khách đi vào từ phía khách sạn.
Theo tài liệu mình đọc được, đường vào đi qua một sảnh thấp như hang, rồi một hành lang tối và mờ hơi nước. Sau đó là những bậc đá dẫn xuống không gian chính. Ở đó, các khối đá rỗng đứng giữa mặt nước, mỗi khối chứa một kiểu tắm riêng: nóng, lạnh, xông, nghỉ. Có một hang nhỏ phải bơi qua khe hẹp mới vào được, bên trong vang tới mức người ta thường cất tiếng hát thử. Ánh sáng lọt qua các khe trên trần, và mạnh dần khi ta đi về phía vách kính nhìn ra thung lũng.
Không có biển chỉ đường nào trong mô tả ấy. Trong một bài nói khác, Zumthor phân biệt hai cách đưa người ta đi. Hành lang bệnh viện thì chỉ dẫn. Còn ông muốn dụ người ta thong thả dạo, bằng một khe sáng phía xa hay tiếng nước vọng lại, và chỉ cài vài điểm định hướng để nơi ấy không thành mê cung.
Mối nối, và mặt sau của chiếc tủ
Zumthor viết rằng một công trình là vật ghép từ nhiều phần, nên chất lượng của nó phần lớn nằm ở chỗ các phần gặp nhau. Mối nối tạo ra nhịp và tỉ lệ nhỏ của công trình. Một chi tiết tốt phải nói được điều thiết kế cần nói ngay tại chỗ đó: hai thứ này thuộc về nhau hay tách rời, chỗ này căng hay nhẹ, đặc hay mong manh.
Ví dụ ông thích rất khiêm tốn: hai chiếc đinh giữ một tấm thép trên ngưỡng cửa đã mòn. Ở Vals, tay vịn và ống dẫn nước làm bằng đồng, đặt cạnh đá xám và nước. Ba vật liệu, không thứ nào cố bắt chước thứ nào.
Ông cũng biết cách làm này đắt. Mối nối để lộ đòi tay nghề cao, và chủ đầu tư thường muốn cắt bớt. Ông nói thẳng là ông sẽ cãi, vì người dùng sau này chỉ thấy cái đã được xây, không thấy vì sao nó bị làm kém đi.
Bản vẽ là một lời hứa
Đoạn này đáng đọc với bất cứ ai cầm bút vẽ.
Zumthor gọi bản vẽ dự án là “lời hứa sơ bộ” về một công trình chưa có. Bản vẽ phải đủ chính xác để gợi ra không khí của nơi ấy. Nhưng nếu nó quá điêu luyện, quá kín kẽ, thì chính nó trở thành thứ người ta mê, và công trình thật mất sức hút. Ông khuyên dừng tay khi cái không khí mình tìm đã hiện ra, và chừa lại vài mảng hở cho trí tưởng tượng của người xem.
Trong văn phòng, ông hay hỏi người vẽ một câu: “Bạn đang nhìn nó từ đâu?”. Câu hỏi buộc người vẽ phải bước vào trong bản vẽ và đứng ở một chỗ cụ thể.
Trong xưởng dạy học của ông, sinh viên không làm mô hình bìa. Họ làm thẳng bằng đất sét, đá, đồng, gỗ, thạch cao, và dựng vật thể trước rồi mới vẽ tỉ lệ. Thứ tự quen thuộc là ý tưởng, bản vẽ, rồi vật thể. Ông đảo nó lại.
Một công trình không nói to
Zumthor chê những công trình mà kiến trúc sư “nói không ngừng ở từng chi tiết”, lặp đi lặp lại một ý cho tới khi người xem mất hứng. Ông muốn người ta có thể sống trong công trình mà không phải nghe thuyết trình. Lý thuyết cần lúc bắt đầu, ông nói, nhưng phải tan vào công trình và không còn lộ ra.
Vì thế người ta hay xếp ông vào nhóm “tối giản”. Ông từ chối nhãn đó. Vals ít hình khối, nhưng nó đầy những thứ dành cho thân thể: hơi nước, tiếng vang, mặt đá, nước ấm.
Đọc có phê phán
Mình thích Zumthor, nên càng phải nói rõ những chỗ cần dè chừng.
Lời ông khó kiểm chứng. Ông viết bằng “tôi cảm thấy”. Âm thanh, nhiệt độ, ánh sáng đều đo được, và khi áp dụng thì nên đo, đừng chỉ tin vào trực giác của một bậc thầy.
Điều kiện làm việc của ông rất hiếm. Một xưởng cầu kỳ, nhà thầu chịu làm thử nhiều lần, chủ đầu tư chịu chờ nhiều năm. Phần lớn dự án ngoài đời không có ba thứ đó.
Ký ức không đáng tin về chi tiết. Chính ông kể đã quay lại một nhà hàng mình yêu thích và thấy nó không giống trong trí nhớ. Ông chấp nhận điều đó. Ký ức cho ta một cảm giác để hướng tới, không cho ta bản vẽ để chép.
Nguồn của bài này có giới hạn. Phần về mỏ đá là lời Zumthor tự kể trong một cuộc phỏng vấn thân thiện. Phần tả đường đi dựa trên tài liệu thứ cấp, không dựa trên quan sát tại chỗ.
Điều mang về
- Giữ một cuốn sổ ký ức. Ghi lại những nơi từng làm bạn dễ chịu và thử gọi tên vì sao: ánh sáng, mùi, tiếng bước chân, độ cao của bậu cửa. Đó là kho tư liệu của riêng bạn.
- Ra “mỏ đá” trước khi chốt ý. Trước khi quyết một giải pháp, đi xem thứ gì đang có sẵn: vật liệu, tay nghề, ngân sách. Câu trả lời tốt đôi khi nằm trong đống tấm mỏng mà ta đã định bỏ qua.
- Dừng bản vẽ đúng lúc. Khi không khí cần tìm đã hiện ra thì dừng. Tự hỏi mình đang nhìn từ đâu.
- Làm cả mặt sau của chiếc tủ. Những chỗ không ai thấy vẫn quyết định cảm giác của toàn thể.
Nguồn
- Zumthor, P. (1998). Thinking Architecture. Lars Müller / Birkhäuser. Các bài: “A way of looking at things”, “The hard core of beauty”, “From passion for things to the things themselves”, “The body of architecture”, “Teaching architecture, learning architecture”.
- Zumthor, P. (2006). Atmospheres: Architectural Environments, Surrounding Objects. Birkhäuser. Bài nói ngày 1 tháng 6 năm 2003.
- Stec, B. (2004). Cuộc trò chuyện với Peter Zumthor tại Haldenstein. Casabella, số 719.
- Một tài liệu thứ cấp ngắn mô tả mặt bằng, vật liệu và ánh sáng của nhà tắm Vals, dùng cho phần tả đường đi.
- Ảnh bìa: Felipe Camus, ảnh gốc trên Wikimedia Commons, giấy phép CC BY 2.0. Ảnh được thu nhỏ so với bản gốc.
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.