Mặt Cắt
Một hàng người ngồi ở hiên nhìn ra sân sỏi trắng phẳng của Ryōan-ji: vài cụm đá thấp có rêu, một bức tường thấp phía sau và một cây anh đào nở hoa nhô lên trên tường.
Nghệ thuật

Ryōan-ji: ba cách đọc một khoảng sân sỏi

Một sân phẳng rải sỏi trắng, mười lăm tảng đá, không nước, không cây. Ba khu vườn khô của Nhật cho ba cách đọc khác nhau, và chẳng cách nào là đáp án duy nhất.

Ảnh: DimiTalen, CC0, qua Wikimedia Commons

Thử ngồi xuống ở hiên một ngôi chùa Nhật, nhìn ra một khoảng sân phẳng rải sỏi trắng. Sỏi được cào thành những đường song song, trên đó có mười lăm tảng đá nằm rải rác. Không có cây, không có nước. Có thể lúc đầu bạn thấy gần như chẳng có gì. Ngồi thêm một lúc, mỗi người bắt đầu thấy một thứ khác: người thấy biển, người thấy núi, người chỉ thấy một khoảng lặng.

Cảnh này mình hình dung từ ảnh và từ sách, không phải một kỷ niệm. Nhưng đó đúng là điều các sách về vườn Nhật cứ nhắc lại: một sân nhỏ mà không ai thống nhất được nó nói gì.

Một sân sỏi, mười lăm tảng đá

Đó là vườn ở Ryōan-ji. Theo Günter Nitschke trong Japanese Gardens (Taschen, 2003, tr. 89–96), đây là vườn khô thuần nhất: không nước, không cây, chỉ có đá trên nền cát cào. Ghi chú đọc sách của mình chép mười lăm tảng ấy chia thành các cụm 7, 5 và 3. Mình không chắc cách chia này, vì có nguồn mô tả khác đi.

Vườn được xây lại khoảng năm 1488, còn ai làm ra nó thì chưa ai biết chắc. Hennig kể ra mười lăm giả thuyết và nghiêng về nhóm thợ gọi là sensui kawaramono, tức “thợ ven sông”: những người sống bên sông, quen đào đất và tìm đá. Sau một tảng đá còn có chữ ký của hai người thợ khắc.

Ảnh bìa chụp đúng cảnh ở đầu bài: một hàng người ngồi ở hiên, sân sỏi nằm gọn trong khung mái hiên. Loại vườn này gọi là kare-sansui, “núi nước khô”. Sỏi và cát gợi ra biển, đá gợi ra núi hay đảo. Người ta không đi dạo trong vườn mà ngồi nhìn từ hiên nhà trụ trì (hojo), ở một chỗ cố định, như xem tranh. Cái hiên chính là khung tranh. Nitschke còn gọi lối vườn này là “xa thiên nhiên ba lần”: dựng lên như một bức tranh, ngắm từ xa, và chỉ có một màu.

Vườn khô đi từ đâu tới

Shigemori chia sự phát triển của vườn khô thành bốn giai đoạn (theo Nitschke, tr. 66–88).

Bốn giai đoạn của vườn khô: đá thiêng thời tiền sử, vài cụm đá khô trong vườn ao thời Nara và Heian, vườn khô ngang hàng vườn ao thời Kamakura, rồi vườn chỉ còn khô từ cuối Kamakura đến Higashiyama

Cách chia này cho thấy một điều dễ bỏ qua: sân sỏi không từ trên trời rơi xuống mà đi ra từ những hòn đá thiêng, qua vài cụm đá nằm giữa vườn ao, rồi tới lúc không còn ao nữa. Giới nghiên cứu vẫn tranh cãi xem kare-sansui là phát minh của Thiền, hay chỉ là một kiểu vườn nhỏ từ thời Heian lớn lên. Chuyện này chưa ngã ngũ. Theo Kuitert, cái nhãn “vườn Thiền” còn xuất hiện khá muộn, từ thế kỷ 20.

Ba cách đọc

Nitschke dùng ba khu vườn để cho thấy vườn khô có thể khác nhau đến mức nào. Mình gom lại thành bảng:

Vườn Có gì Cách đọc
Ryōan-ji Sỏi cào, mười lăm tảng đá, không nước, không cây Không có đáp án. Nitschke bác những lời giải thích bằng hình học bí mật hay chuyện “hổ con vượt biển”. Ông đọc theo trải nghiệm: bố cục nằm ngang mời ta ngồi yên nhìn một chỗ, năng lượng như đi ra rồi quay vào, và dẫn tới cảm giác “trống không”
Daisen-in Vườn ôm quanh bốn phía gian chính. Núi Horai làm bằng cây trà cắt, “suối” sỏi trắng đổ thác, hai “con sông” chảy qua đá hình thuyền báu và đá hình rùa ngược dòng, cuối cùng là biển sỏi trắng với hai nón sỏi và một cây Bồ đề Đọc như một câu chuyện, từ Đông Bắc xuống Tây Nam, giống dòng đời
Shinju-an Một dải rêu với mười lăm tảng đá dọc theo trục hơi cong, hàng rào xén thay cho tường, tỉ lệ 7:5:3 Khiêm tốn, như những nốt nhạc đặt trên khung kiến trúc

Cả ba vườn đều chỉ dùng đá và sỏi, mà mỗi vườn nói một kiểu: một chỗ để trống cho mình tự nghĩ, một chỗ kể chuyện, một chỗ nói nhỏ. Cách gom này là của mình.

Khoảng trống cũng là một vẻ đẹp

Shigemori nhận ra hai lý tưởng nằm dưới vườn khô. Một là yugen, vẻ đẹp thâm trầm, tao nhã, che nhiều tầng biểu tượng bên dưới. Hai là yohaku no bi, vẻ đẹp của khoảng trống. Yo là “thừa”. Haku là “trắng”. Nitschke so điều này với những cuộn tranh thời Kamakura bỏ trống phần mây và trời, và với câu “ít hơn là nhiều” của Mies.

Còn một cách khác để kéo người xem ra khỏi hình dạng của đá: đặt tên cho nó. Cuốn Sansui narabini yakei-zu (1466) là thủ bản truyền khẩu của các tăng sĩ xếp đá ở chùa Ninna-ji. Nó chỉ cách đặt đá theo ngũ hành, và cách đặt tên cho từng hòn: “Đá Không Già”, “Đá Mây Lơ Lửng”, “Đá Giấu Thuyền”, “Đá Neo Cầu”. Một hòn đá bình thường, có tên rồi, bắt đầu có chuyện của riêng nó.

Vậy cách nào đúng?

Nghe tới đây, dễ muốn hỏi: rốt cuộc sân sỏi nói gì? Nitschke thừa nhận không có tài liệu nào xác nhận cách đọc theo Thiền của ông, còn chuyện ai làm ra vườn thì vẫn là mười lăm giả thuyết. Điều này làm mình nhớ đến câu hỏi ở bài Vẽ sai so với cái gì?: khi người làm không để lại lời giải thích, “đúng” nghĩa là đúng so với cái gì? Mỗi cách đọc ở trên đúng với một thứ khác nhau. Lịch sử, trải nghiệm của người ngồi nhìn, hay một câu chuyện được kể. Mình nghĩ sân sỏi còn đứng đó phần vì nó chịu được cả ba.

Thử một việc nhỏ: đổ một lớp gạo hoặc cát mịn lên cái khay, cào bằng cái nĩa, rồi đặt ba hòn sỏi lên. Ngồi nhìn năm phút, sau đó đặt tên cho từng hòn như cuốn thủ bản năm 1466. Bạn thấy biển hay thấy núi? Và người ngồi cạnh bạn thấy gì?

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.