Mặt Cắt
Tranh sơn dầu cảng Le Havre lúc bình minh: mặt trời đỏ cam nhỏ in bóng xuống mặt nước xanh xám, vài chiếc thuyền chỉ là những vệt tối trong sương.
Nghệ thuật

Vẽ sai so với cái gì?

Bàn về đúng, sai và cái đẹp trong nghệ thuật: ba kiểu "đúng" khác nhau, bốn nơi người ta từng đặt cái đẹp, và vì sao câu "đẹp hay xấu là tùy mỗi người" chỉ đúng một nửa.

Ảnh: Claude Monet, Impression, soleil levant (1872), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons

“Cô ơi, con vẽ sai rồi.”

Ai từng ngồi trong một lớp vẽ đều đã nghe câu này. Đứa trẻ chỉ vào con mèo màu tím, hay cái cây cao hơn ngôi nhà, và chờ người lớn phán xử. Người lớn thường chọn một trong hai cách trả lời. Một là sửa: “mèo không có màu tím đâu con”. Hai là xoa dịu: “trong nghệ thuật không có gì sai cả”.

Mình nghĩ cả hai câu đều chưa ổn. Câu đầu coi bức vẽ là bản sao của thế giới rồi chấm điểm theo độ giống. Câu sau nghe thì rộng lượng, nhưng nếu không có gì sai thì cũng chẳng có gì hay hơn, và người học không biết nên đi tiếp về đâu.

Câu hỏi đáng hỏi lại là: sai so với cái gì?

Ba kiểu “đúng”

Khi nói một bức vẽ đúng hay sai, người ta thường đang dùng một trong ba thước đo, và hay lẫn chúng với nhau.

Kiểu đúng Hỏi câu gì Kiểm bằng cách nào Ví dụ
Đúng với mắt Nó có giống thứ ta nhìn thấy không? Đo, so tỉ lệ, dóng phối cảnh Bài ký họa tĩnh vật, hình họa
Đúng với luật Nó có hợp quy ước của truyền thống đó không? Đối chiếu với lề lối của thể loại Tranh Đông Hồ, thư pháp, tranh thờ
Đúng với ý Nó có làm được điều nó định làm không? Nhìn tác dụng lên người xem Một bức biếm họa, một bức của Picasso

Đúng với mắt là kiểu dễ chấm nhất. Cái chai trong bài hình họa cao gấp ba lần chiều ngang thì trên giấy cũng phải vậy. Sai ở đây là sai thật, đo ra được, và sửa được. Người học vẽ cần kiểu đúng này vì nó luyện con mắt.

Đúng với luật thì khác. Tranh Đông Hồ không có xa gần, không có bóng đổ, các mảng màu phẳng nằm trong nét viền đen. Chấm theo thước “đúng với mắt” thì bức Đám cưới chuột sai gần hết. Nhưng chẳng ai thấy nó sai, vì nó theo một bộ luật khác, và trong bộ luật ấy nó rất chuẩn. Một bức Đông Hồ mà thêm bóng đổ cho giống thật mới là bức vẽ hỏng.

Đúng với ý là kiểu khó nhất. Năm 1907 Picasso vẽ Les Demoiselles d’Avignon với những khuôn mặt như mặt nạ và thân người gãy thành từng mảng. Ông thừa sức vẽ giống. Ông cố tình không vẽ giống, vì điều ông muốn nói không nằm ở chỗ giống. Có một giai thoại hay được kể về Matisse: một bà khách chê cánh tay người phụ nữ trong tranh quá dài, và ông đáp rằng đây không phải một người phụ nữ, đây là một bức tranh. Mình không chắc chuyện có thật, nhưng nó nói đúng điều cần nói.

Vậy con mèo tím sai hay đúng? Nếu đề bài là vẽ con mèo nhà mình cho giống thì màu tím lệch khỏi đề. Nếu đứa trẻ muốn vẽ một con mèo đang buồn, hay một con mèo trong giấc mơ, thì màu tím có khi là lựa chọn đúng nhất trong cả bức. Người lớn chỉ biết được khi hỏi: “con muốn con mèo này thế nào?”.

Luật đổi, nên cái sai hôm qua thành cái đúng hôm nay

Lịch sử nghệ thuật có rất nhiều lần những thứ từng bị coi là sai sau đó được lật lại.

Năm 1863, ban giám khảo triển lãm chính thức ở Paris loại nhiều tranh đến nỗi phải mở riêng một phòng cho tranh bị từ chối. Trong đó có Bữa trưa trên cỏ của Manet. Năm 1874, nhà báo Louis Leroy lấy tên bức Ấn tượng, mặt trời mọc của Monet để giễu cả nhóm họa sĩ là “bọn ấn tượng”. Cái tên giễu cợt ấy về sau thành tên một trường phái mà ngày nay gần như ai cũng thấy đẹp.

Dễ nghĩ rằng công chúng thời đó kém cỏi. Mình thì thấy đúng hơn là họ đang chấm bằng một bộ luật cũ. Theo luật của hội họa hàn lâm, tranh phải nhẵn mặt, đề tài phải cao quý, nét bút không được lộ. Theo luật ấy, tranh ấn tượng đúng là sai. Các họa sĩ không phá luật cho vui. Họ đưa ra một bộ luật khác, và người xem phải mất vài chục năm mới học xong.

Chuyện này cũng nhắc ta điều ngược lại: không phải cái gì bị chê hôm nay cũng sẽ thành kiệt tác. Phần lớn tranh bị loại năm ấy đã bị quên, và bị quên là phải.

Cái đẹp nằm ở đâu?

Sang câu hỏi thứ hai. Suốt hơn hai nghìn năm, người ta đã thử đặt cái đẹp ở bốn chỗ khác nhau.

Sơ đồ bốn nơi người ta từng đặt cái đẹp: trong vật (tỉ lệ, hài hòa), trong người xem (khẩu vị, thói quen), giữa vật và người (Kant), và trong bối cảnh (lịch sử, giới nghệ thuật).

Trong vật

Người Hy Lạp cổ tin cái đẹp là chuyện tỉ lệ. Nhà điêu khắc Polykleitos được cho là đã viết hẳn một cuốn sách quy định đầu bằng bao nhiêu phần thân, ngón tay bằng bao nhiêu phần bàn tay. Kiến trúc sư La Mã Vitruvius đòi công trình phải cân xứng như thân người. Nếu đúng vậy thì cái đẹp đo được, dạy được, và có đáp án.

Cách nghĩ này vẫn còn sống trong mọi cuốn sách dạy bố cục. Nó có phần đúng: nhiều thứ ta thấy đẹp quả thật cân đối. Nhưng nó vấp ngay khi gặp một cái bát gốm méo mà ai cầm lên cũng thích. Tỉ lệ vàng, thứ hay được coi là công thức của cái đẹp, cũng không vững như lời đồn: từ thí nghiệm của Fechner năm 1876 đến nay, các nghiên cứu cho kết quả không thống nhất về chuyện người ta có thật sự chuộng nó hơn hay không.

Trong người xem

Thế kỷ 18, David Hume đẩy sang phía ngược lại: cái đẹp không nằm trong vật, nó là cảm giác nảy ra trong người xem. Câu “đẹp hay xấu là tùy mỗi người” có gốc từ đây.

Nhưng Hume không dừng ở đó, và đây là chỗ người ta hay bỏ sót. Ông kể lại một chuyện trong Don Quixote. Hai người sành rượu nếm thử một thùng vang. Một người bảo rượu ngon nhưng thoảng mùi da, người kia bảo thoảng mùi sắt. Cả làng cười họ. Uống cạn thùng, người ta thấy dưới đáy có một chiếc chìa khóa cũ buộc dây da.

Ý Hume là: khẩu vị là chuyện riêng, nhưng có người nếm tinh hơn người khác. Theo ông, người thẩm định giỏi phải có năm thứ: giác quan tinh, được rèn luyện nhiều, đã so sánh nhiều tác phẩm, gạt được thành kiến, và đầu óc tỉnh táo. Ông còn thêm một phép thử nữa là thời gian: thứ gì được nhiều thế hệ, nhiều nền văn hóa cùng quý thì khó mà chỉ là sở thích nhất thời.

Giữa vật và người

Kant, viết năm 1790, để ý một điều rất đời thường trong cách ta nói. Khi thích một món ăn, ta nói “mình thích món này” và chẳng buồn cãi nếu bạn không thích. Nhưng khi đứng trước một cảnh hoàng hôn, ta nói “đẹp quá”, không nói “đẹp đối với mình”. Và nếu người bên cạnh nhún vai, ta thấy hơi hụt, như thể họ bỏ lỡ điều gì.

Với Kant, đó chính là điểm riêng của phán đoán về cái đẹp. Nó xuất phát từ cảm nhận của riêng ta, không chứng minh được bằng quy tắc nào, nhưng ta vẫn nói như thể ai cũng nên đồng ý. Ông còn cho rằng cái thích ấy phải vô tư: ta thấy bức tranh đẹp không phải vì nó đắt, vì nó của bạn mình, hay vì nó hợp với bộ ghế trong phòng khách.

Trong bối cảnh

Năm 1917, Marcel Duchamp gửi một chiếc bồn tiểu bằng sứ, ký tên “R. Mutt”, tới một triển lãm ở New York. Nó không được trưng bày. Chẳng ai bảo nó đẹp, kể cả Duchamp. Vậy mà hơn một thế kỷ sau người ta vẫn bàn về nó.

Nhà triết học Arthur Danto gặp lại câu đố ấy năm 1964, khi Andy Warhol bày những chiếc hộp gỗ in giống hệt thùng xà phòng trong siêu thị. Nếu mắt không phân biệt được tác phẩm với món hàng, thì cái gì làm nó thành nghệ thuật? Danto trả lời: một thứ mắt không nhìn thấy, tức là hiểu biết về lịch sử nghệ thuật và về câu hỏi mà tác phẩm đang trả lời. George Dickie nói thẳng hơn: một vật thành tác phẩm khi giới nghệ thuật (nghệ sĩ, bảo tàng, nhà phê bình, công chúng) đặt nó vào chỗ để được xem như một tác phẩm.

Cách nghĩ này giải thích được nghệ thuật đương đại, nhưng cũng dễ bị chê là vòng quanh: nghệ thuật là thứ mà giới nghệ thuật gọi là nghệ thuật. Và nó không nói gì về chuyện tác phẩm hay hay dở.

Nghệ thuật có cần đẹp không?

Bồn tiểu của Duchamp cho thấy một điều: “nghệ thuật” và “đẹp” đã tách nhau từ lâu.

Thật ra chúng tách nhau còn sớm hơn. Năm 1757, Edmund Burke phân biệt cái đẹp với cái cao cả: bão biển, vực sâu, bầu trời đêm làm ta choáng ngợp và hơi sợ, và ta bị hút vào chính vì thế. Cuối thế kỷ 19, Tolstoy gạt hẳn cái đẹp sang một bên. Với ông, nghệ thuật là việc một người truyền được cảm xúc mình đã trải qua sang người khác, và tác phẩm hay là tác phẩm truyền được.

Guernica của Picasso, vẽ năm 1937 sau vụ ném bom một thị trấn Tây Ban Nha, không đẹp theo nghĩa nào dễ chịu. Ngựa gào, người mẹ ôm đứa con chết, tất cả chỉ có đen, trắng và xám. Gọi nó là “đẹp” nghe gần như vô duyên. Nhưng ít ai nói nó không phải một tác phẩm lớn. Ở đây thước đo “đúng với ý” làm việc tốt hơn thước đo “đẹp”.

Ở một hướng khác, Tanizaki viết năm 1933 rằng người Nhật tìm cái đẹp trong bóng tối và trong vết thời gian: nước sơn mài lờ mờ dưới ánh nến, màu bạc đã xỉn. Cái đẹp ấy gần như ngược với sự sáng sủa, cân đối của Hy Lạp. Nó cho thấy ngay cả chữ “đẹp” cũng không chỉ có một nghĩa.

Hay cái đẹp chỉ là quen mắt?

Tâm lý học có vài phát hiện làm người yêu nghệ thuật hơi chột dạ.

Robert Zajonc (1968) cho người tham gia xem những hình vô nghĩa với số lần khác nhau. Hình nào được xem nhiều lần hơn thì được thích hơn, dù người xem không nhớ là đã thấy. James Cutting (2003) thử lại điều ấy với tranh ấn tượng. Ông thấy sinh viên chuộng những bức được in lại nhiều trong sách hơn những bức ít được in. Khi ông cho một lớp xem thường xuyên các bức ít nổi tiếng suốt một học kỳ, sự chênh lệch ấy giảm hẳn. Một phần của “kiệt tác” có vẻ là chuyện được nhìn thấy nhiều.

Reber, Schwarz và Winkielman (2004) đưa ra một cách giải thích: ta thấy dễ chịu với thứ mà đầu óc xử lý trôi chảy, như hình đối xứng, hình rõ nét, hình đã quen. Còn Daniel Berlyne (1971) chỉ ra phía bên kia: quen quá thì chán. Ta thích nhất thứ ở khoảng giữa, đủ lạ để còn chỗ khám phá, đủ quen để không bị lạc.

Sơ đồ hình chữ U ngược: mức ưa thích thấp khi thứ đang xem quá quen hoặc quá rối, cao nhất khi nó vừa đủ lạ.

Mình không nghĩ những kết quả này “vạch trần” cái đẹp. Chúng chỉ giải thích vì sao luật đổi được: xem nhiều thì điểm “vừa đủ lạ” dịch dần đi, và thứ hôm qua còn chói mắt hôm nay đã thành dễ chịu. Chúng cũng khớp với Hume. Người thẩm định được rèn nhiều chính là người đã xem đủ nhiều để nhận ra cái hay ở những thứ mà người mới xem còn thấy rối.

Vậy trả lời đứa trẻ thế nào

Gom lại, mình dám nói mấy điều sau.

Đúng và sai có thật, nhưng luôn kèm một chữ “so với”. So với mắt, so với luật của một thể loại, hay so với điều tác phẩm định làm. Phần lớn các cuộc cãi nhau về một bức tranh là do hai người đang cầm hai cái thước khác nhau.

“Tùy mỗi người” chỉ đúng một nửa. Cảm nhận là của riêng ta. Nhưng con mắt luyện được, và người đã xem nhiều, so sánh nhiều thường thấy được nhiều hơn. Thích và đánh giá là hai việc khác nhau: mình có thể không thích một bức tranh mà vẫn nhận ra nó làm rất tốt điều nó định làm.

Cái đẹp không có một định nghĩa. Nó có ít nhất bốn chỗ ở, và mỗi cách định nghĩa giải thích được một số trường hợp rồi vấp ở những trường hợp khác. Mình thấy dùng cả bốn như bốn câu hỏi thì có ích hơn là chọn một.

Nghệ thuật không buộc phải đẹp. Nó có thể làm ta sợ, làm ta nghĩ, làm ta khó chịu, và vẫn hay.

Còn với đứa trẻ và con mèo tím, mình sẽ thử ba câu hỏi thay cho một lời phán:

  1. Con muốn bức này làm gì, hay kể điều gì?
  2. Chỗ nào trong bức vẽ đã làm được điều đó?
  3. Chỗ nào chưa, và mình thử cách nào khác?

Ba câu này cũng dùng được khi ta đứng trước một bức tranh trong bảo tàng mà không biết nên nghĩ gì. Chúng gần với một ý mình đã viết ở bài về động từ: thay vì hỏi bức tranh là gì, đẹp hay xấu, hãy hỏi nó đang làm gì. Peter Zumthor cũng nói điều tương tự về công trình trong bài về nhà tắm Vals: đừng cố làm ra cái đẹp, hãy làm thật chính xác điều cần làm, rồi cái đẹp tự tới.

Nhà sử học nghệ thuật Ernst Gombrich mở cuốn sách nổi tiếng nhất của ông bằng câu: “There really is no such thing as Art. There are only artists.” Không có Nghệ thuật viết hoa với một bộ luật duy nhất. Chỉ có những con người, mỗi người đang cố làm một điều gì đó, và việc của người xem là tìm xem điều đó là gì.

Tài liệu tham khảo

  • Berlyne, D. E. (1971). Aesthetics and psychobiology. Appleton-Century-Crofts.
  • Burke, E. (1757). A philosophical enquiry into the origin of our ideas of the sublime and beautiful.
  • Cutting, J. E. (2003). Gustave Caillebotte, French Impressionism, and mere exposure. Psychonomic Bulletin & Review, 10(2), 319–343.
  • Danto, A. C. (1964). The artworld. The Journal of Philosophy, 61(19), 571–584.
  • Dickie, G. (1974). Art and the aesthetic: An institutional analysis. Cornell University Press.
  • Fechner, G. T. (1876). Vorschule der Aesthetik. Breitkopf & Härtel.
  • Gombrich, E. H. (1950). The story of art. Phaidon.
  • Hume, D. (1757). Of the standard of taste. Trong Four dissertations.
  • Kant, I. (1790). Kritik der Urteilskraft (Phê phán năng lực phán đoán).
  • Reber, R., Schwarz, N., & Winkielman, P. (2004). Processing fluency and aesthetic pleasure: Is beauty in the perceiver’s processing experience? Personality and Social Psychology Review, 8(4), 364–382.
  • Tanizaki, J. (1933). In’ei raisan (Ca tụng bóng tối).
  • Tolstoy, L. (1897). Nghệ thuật là gì?
  • Zajonc, R. B. (1968). Attitudinal effects of mere exposure. Journal of Personality and Social Psychology, 9(2, Pt. 2), 1–27.

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.