Barragán: bức tường, màu sắc và một khoảng trời trong sân kín
Luis Barragán làm người ta xúc động bằng rất ít thứ: một bức tường, vài mảng màu, một khoảng trời. Mình đọc cách ông dùng màu và ánh sáng như một vật liệu, từ hai ký ức tuổi nhỏ đến buổi đứng trước bức tường bê tông ở Salk.
Ảnh: Ulises00 (bể nước ở Casa Gilardi, Mexico City), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons
Thử hình dung một cái sân sau, bốn bề là tường cao hơn đầu người. Đứng giữa sân, bạn không thấy hàng xóm, không thấy phố, chỉ thấy một mảng trời vuông vắn và vài ngọn cây thò lên. Hình như người ta tự nhiên nói khẽ đi. Ví dụ này là của mình, không phải kỷ niệm của ai. Nhưng nó đưa mình tới đúng chỗ Luis Barragán thích làm việc nhất.
Ông sinh năm 1902 ở Guadalajara, học làm kỹ sư rồi trở thành kiến trúc sư mà không có bằng kiến trúc. Ông dọn lên Mexico City vào khoảng 1935–36, nhận giải Pritzker năm 1980 và mất năm 1988. Theo tài liệu mình có, ông là người Mexico duy nhất đoạt giải này.
Hai ký ức làm nên một cách nhìn
Luận văn về Casa Cristo, một công trình đầu đời của ông ở Guadalajara, chỉ ra hai trải nghiệm đã định hình cách ông làm. Thứ nhất là ký ức tuổi nhỏ ở trang trại Los Corrales, bang Jalisco: tường quét vôi, sân tĩnh, phố rực màu. Chính ông nói ký ức về trang trại của cha nằm dưới mọi việc ông làm. Thứ hai là chuyến đi châu Âu từ tháng 5 năm 1924 (theo luận văn). Ông xem Alhambra và Generalife, và gặp sách của Ferdinand Bac. Bac nghĩ vườn phải có bí ẩn và giúp người ta tìm ra bản sắc; việc của kiến trúc là che chở tinh thần, nhất là sự thân mật.
Barragán và nhóm bạn ở Guadalajara, gọi là Trường Tapatía, cùng làm lại tinh thần Địa Trung Hải và Moor cho Mexico. Barragán không chống kiến trúc hiện đại. Ông chống việc nó phủ nhận quá khứ, và chê câu “hình thức theo công năng, ít hơn là nhiều” vì nó đẩy cảm xúc xuống hàng sau.
| Giai đoạn | Theo luận văn |
|---|---|
| Sớm, 1927–35 | Chủ yếu là nhà ở Guadalajara, kiểu Địa Trung Hải. Casa Cristo thuộc giai đoạn này. Tư liệu ít và đang mất dần. |
| Duy lý, 1935–40 | Theo Phong cách quốc tế và Le Corbusier: nét sạch, vật liệu là kính, bê tông, thép. Thiên về sản xuất kiến trúc hơn là thơ. |
| Chín muồi, 1940–78 | Chủ yếu ở Mexico City, làm nhiều loại việc (quy hoạch, chuồng ngựa, nhà nguyện, nhà ở). Hòa kiến trúc với cảnh quan nhất. |
Các mốc của giai đoạn cuối, theo slide sinh viên: Jardines del Pedregal (1945), nhà nguyện Capuchinas (1955), tháp Ciudad Satélite làm cùng Mathias Goeritz (1957), Casa Gilardi (công trình trọn vẹn cuối, giữa thập niên 1970) và triển lãm ở MoMA năm 1976. Luận văn thấy giai đoạn đầu và giai đoạn chín muồi liên hệ chặt với nhau về cách nghĩ kiến trúc và cảnh quan, nên nó đòi giữ lại các công trình đầu để còn thấy chỗ nối.
Màu và nắng như một vật liệu
Theo luận văn, Barragán gửi sự nhạy cảm vào không gian bằng màu và nắng. Nắng đi qua tường đục lỗ, hoặc qua cửa sổ nhiều màu kính, tạo hiệu ứng thần bí. Ví dụ được nêu là thư viện nhà González Luna và phòng khách Casa Cristo. Ông cũng không quét màu đều một lượt. Màu gắn với vật cụ thể, như cổng và song sắt, và gắn với từng nhóm cây cùng màu. Ông còn cố ý phá trục bố cục để người đi trong nhà gặp một điều bất ngờ ở khúc quanh.
Ảnh bìa là bể nước ở Casa Gilardi. Một mảng đỏ, một vùng sáng xanh lam và mặt nước xanh lục nằm trong căn phòng trắng: mình thấy ảnh nói ý này rõ hơn lời tả.
Cần nói thật: tài liệu mình có không ghi bảng màu hay loại sơn. Hai bộ slide sinh viên chỉ tả chung chung, kiểu “ánh sáng đi xuyên tường”. Muốn biết màu cụ thể thì phải xem ảnh gốc.
Đặt cạnh hai bài trước trên trang, mình thấy cùng một mặt trời nhưng ba người làm ba kiểu khác nhau.
| Kahn, Kimbell | Ando, Nhà thờ Ánh sáng | Barragán | |
|---|---|---|---|
| Ánh sáng được làm gì | Đi vòng qua tấm phản xạ rồi rải mềm | Rạch thành một vệt chữ thập trên tường tối | Xuyên qua kính màu hoặc tường đục lỗ |
| Chất liệu gây cảm xúc | Ánh bạc dịu | Độ tương phản giữa sáng và tối | Màu |
Bảng này mình sắp. Phần Barragán lấy từ ghi chú về năm cách đọc ánh sáng; phần Kahn và Ando lấy từ bài Kimbell và bài Nhà thờ Ánh sáng.
Khu vườn kín, vừa tầm người
Năm 1931, Barragán viết rằng cần làm nhà, làm vườn và cả “nhà vườn”, với sự thân mật và cảm giác sống trong vườn, bằng những khu vườn đúng tỉ lệ. Ông nghi ngờ vườn mở, vì nó cho thấy mọi thứ ngay lần nhìn đầu. Ông thích kiểu vườn phương Đông chia bằng hành lang vòm và hàng rào, tạo những ngăn quyến rũ.
Theo luận văn, vườn của ông làm người môi giới giữa phố công cộng và nhà riêng: người lạ được liếc vào, chủ nhà vẫn kín. Ông chọn cây cũng chặt: nhóm cây theo truyền thống, giữ thảm thấp để vạch lối đi, bảng loài hạn chế, hoa dùng kín đáo và nhóm theo màu để thành một chuỗi sắc hài hòa. Cổng và song sắt coi như đồ trang trí, cũng được tô màu.
Liên tưởng của mình: cái cổng sắt sơn màu và mấy chậu cây xếp theo màu trước cửa nhà phố ở ta cũng làm đúng việc ấy.
Hình trên là mặt cắt mình vẽ từ các nguyên tắc ấy: người ngoài chỉ thoáng thấy vườn qua cổng, người trong sân thấy phố, còn mảng trời phía trên bị tường và nhà khung lại.
Một bức tường ở Salk
Đầu năm 1965, Louis Kahn đang nghĩ tới một khu vườn cây ở Viện Salk. Ông gọi điện và viết thư nhờ Barragán góp ý. Đầu năm 1966, Barragán tới La Jolla. Ông đưa tay sờ bức tường bê tông, rồi nói đừng đặt cây hay ngọn cỏ nào ở đây: nơi này nên là một quảng trường đá, và nó “sẽ có một mặt đứng hướng lên trời”. Ông phác một kênh nước dài hơn 60 m, chỉ về phía biển.
Antonio Amado Lorenzo, tác giả bài báo trên Revista EGA, đọc phương án này qua hai ảnh hưởng. Một là ý niệm phong cảnh được khung của Le Corbusier, mà Barragán nghe ở Paris năm 1931. Hai là những bức tranh siêu hình của Giorgio de Chirico, với khoảng rỗng, trục đối xứng và ánh chiều. Barragán nhận phí tư vấn, và bản vẽ tay của ông là bản duy nhất liên quan tới Salk mà quỹ lưu trữ ở Thụy Sĩ giữ.
Theo luận văn, tường và nước là hai “chữ ký” của ông. Tường đem lại bí ẩn và riêng tư, kéo thiên nhiên về vừa tầm người. Nước, từ đài phun đến bể phản chiếu, làm ra sự im lặng. Trong diễn từ nhận giải Pritzker, ông nói: “in my fountains, silence sings”.
Mang về nhà mình
Mình còn nghĩ thêm một điều, và đây chỉ là ý riêng của mình: ở xứ nóng ẩm, bức tường cao quanh sân phải tính cả gió. Một cái sân kín mà bí thì chẳng còn thanh thản nữa. Phần lớn những gì mình viết ở trên đến từ một luận văn và hai bộ slide sinh viên, nên đọc kèm một chút dè dặt.
Thử một buổi chiều: ngồi ở chỗ có một bức tường bị nắng xiên rọi vào, và nhìn màu của nó đổi dần cho tới lúc nắng tắt. Mảng màu ấy thuộc về bức tường, hay thuộc về nắng?
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.