Mặt Cắt
Ảnh đen trắng chụp trong nhà thờ: những mảng tường bê tông phẳng có hàng lỗ bu-lông nhỏ, một khe sáng mảnh chạy dọc và một khe ngang rạch vào góc phòng tối.
Công trình

Nhà thờ Ánh sáng: căn phòng tối chỉ chừa một khe sáng

Nhà thờ nhỏ ở Ibaraki của Tadao Ando gần như chỉ có bê tông, bóng tối và một khe sáng hình chữ thập. Vì sao bớt cửa đi, ánh sáng lại thành điều đáng nhớ nhất?

Ảnh: Chun-Hung Eric Cheng, CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons

Thử kéo rèm kín vào một buổi sáng nào đó… Căn phòng tối đi, chỉ còn một vệt sáng lọt qua khe hở giữa hai mảnh vải. Lạ ở chỗ, vệt ấy làm ta thấy được nhiều hơn cả lúc mở toang cửa sổ: hạt bụi đang lơ lửng, mép bàn, một góc sàn bỗng có màu. Có lẽ ánh sáng chỉ thật sự hiện ra khi có bóng tối ôm lấy nó.

Ví dụ này là của mình, không phải một kỷ niệm. Nhưng nó rất gần với điều Tadao Ando đã làm ở một nhà thờ nhỏ ngoại ô Osaka, nơi hầu như chỉ có bê tông, bóng tối và một khe sáng hình chữ thập.

Ando sinh năm 1941 ở Osaka, tự học kiến trúc qua sách và những chuyến đi (1963–69), nhận giải Pritzker năm 1995. Ông thiết kế ngôi nhà thờ ở Ibaraki vào khoảng 1987–88, và người ta quen gọi nó là Nhà thờ Ánh sáng.

Một cái hộp bị cắt chéo

Trong Architects’ Drawings (2005), Kendra Schank Smith chép lại cách chính Ando tả ngôi nhà: một khối chữ nhật, bị một bức tường đứng riêng cắt chéo đi 15 độ. Sàn và ghế đều làm từ ván giàn giáo rẻ tiền. Ô cửa được giữ rất ít, vì ánh sáng chỉ rực lên được trên một nền tối. Còn cây thập tự trên bức tường sau bàn thờ là chỗ duy nhất để ánh sáng lọt vào.

Hai hình ý niệm của Nhà thờ Ánh sáng: mặt bằng một khối chữ nhật bị bức tường chéo cắt qua, và mặt tường tối có khe sáng chữ thập rạch từ sàn đến trần

Hai hình trên là mình vẽ lại cho gọn, theo đúng mô tả đó. Bên trái là mặt bằng: cái hộp và bức tường chéo. Bên phải là mặt tường có khe chữ thập, nhìn thẳng vào. Góc và vị trí bức tường chỉ để minh họa; sách không nói bức tường nằm ở đâu so với bàn thờ.

Khe chữ thập

Maria Akl, trong Light and Architecture (2011), tả ánh sáng đi qua khe chữ thập phía sau bàn thờ, rạch thẳng từ sàn lên đến trần bê tông. Theo bà, cây thánh giá ở đây là một “biến cố” của ánh sáng: trừu tượng, không thuộc riêng ai, và đứng đối lại với khối bê tông tối. Cả căn phòng đơn giản đến thế, và thứ duy nhất phá vỡ sự đơn giản ấy là độ sáng của cây thánh giá.

Mình thì đọc thế này: cây thập tự ở đây không làm bằng gỗ hay kim loại, nó là chỗ bức tường bỏ trống. Thứ ta nhìn thấy chính là phần được chừa ra. Đây là cách hiểu riêng của mình, Akl không viết vậy.

Một catalogue ở Lyon năm 2008 chép lại điều Ando mong muốn: một không gian trống trải, tinh khiết, “như ngọn hải đăng chờ ánh sáng”, nơi con người chỉ chạm vào thế giới bên ngoài qua ánh sáng trượt dọc theo tường, qua cảm giác về gió và mưa.

Bê tông và ván giàn giáo

Bê tông của Ando được đổ ngay tại chỗ, nên mặt tường còn in vân ván khuôn gỗ và những lỗ bu-lông. Trong lời mở đầu cuốn The Colours of Light (Pare, 1996), Tom Heneghan nhận xét thứ bê tông ấy “không gây cảm giác nặng nề”: bề mặt đều và nhẹ, nhưng vẫn để lộ mạch đổ và dấu tay thợ. Những chỗ tay chân chạm vào, ông chọn vật liệu tự nhiên; theo mình, mấy chiếc ghế ván giàn giáo cũng nằm trong lệ đó.

Những chấm nhỏ đều đặn trên mặt tường ở ảnh bìa chính là các lỗ bu-lông đó. Chúng cho mắt chỗ để dừng lại, trong lúc ánh sáng còn chưa tới.

Hai cách dùng bóng tối

Ở bài trước, mình kể chuyện Kahn và Kimbell: bóng tối ở đó làm nền cho thứ ánh sáng bạc rải mềm lên tranh. Đặt hai công trình cạnh nhau sẽ thấy chung một ý, nhưng mỗi người làm một cách.

Kimbell (Kahn) Nhà thờ Ánh sáng (Ando)
Ánh sáng lọt vào qua Khe ở đỉnh vòm, rồi đi vòng qua tấm phản xạ Khe chữ thập trên tường
Dáng của ánh sáng Rải mềm, nhiều vệt Một vệt dứt khoát
Bóng tối để làm gì Cho mắt nghỉ, vẫn cần một khe sáng để biết nó tối đến đâu Làm nền để vệt sáng duy nhất nổi lên
Ánh sáng để làm gì Để xem tranh Chính nó là điều đáng xem

Bảng này mình sắp theo các ghi chú về hai công trình, không phải bảng có sẵn trong sách.

Bản phác không tẩy

Smith cũng nhắc đến bản phác Nhà thờ Ánh sáng của Ando: vẽ bằng bút dạ trên giấy washi, nét mực đậm nổi bật trên nền giấy trắng, nhiều mặt bằng và hình trục đo chồng lên nhau ngay trên một tờ. Ông không tẩy xóa. Cần vẽ thêm thì ông tìm một chỗ trống để vẽ tiếp.

Theo lời Ando, bản phác giúp ông làm rõ và gọt giũa hình ảnh ban đầu, rồi mới gắn nó vào không gian và chi tiết. Cách làm ấy, cùng lý do một bản phác lem nhem vẫn có thể là bản phác tốt, mình có bàn ở bài Vẽ để thấy, không để khoe.

Mang về nhà mình

Trước khi học theo, cũng nên dè dặt. Phần lớn lời khen dành cho Ando trong tài liệu mình có đều đến từ những nhà phê bình vốn quý trọng ông. Đem về nhà Việt lại càng khó: ghi chú của mình nhắc rằng kiểu sân trời của ông phải tính đến mưa, nóng và ẩm.

Mình còn nghĩ thêm một điều, và đây chỉ là ý riêng của mình: ở xứ nhiều nắng, một khe sáng hẹp trên bức tường kín rất dễ thành một điểm chói, một điểm nóng. Kahn từng gặp đúng bài toán ấy ở Luanda, và ông đặt một bức tường chắn nắng cách cửa sổ vài bước, như mình đã kể ở bài Ánh sáng tốt không phải ánh sáng nhiều. Nên có lẽ điều đem về nhà được chỉ là mấy việc nhỏ, chứ không cần cả ngôi nhà thờ: bớt cửa, giữ nền tối, và chỉ cho ánh sáng vào những chỗ đáng để nó vào.

Thử một buổi sáng nhé: kéo rèm kín, chừa lại một khe thôi. Rồi ngồi yên một lúc.

Trong căn phòng của bạn, chỗ nào đủ tối để một vệt sáng nhỏ cũng thành chuyện lớn? Có khi câu trả lời nằm ngay ở góc phòng mình đi ngang mỗi ngày, mỗi ngày… mà chưa lần nào dừng lại nhìn.

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.