Neue Nationalgalerie: một mái thép lớn và căn phòng gần như trống
Ở Berlin, Mies van der Rohe đặt một tấm mái thép lên tám cây cột và để căn phòng bên dưới gần như trống. Căn phòng ấy dùng việc gì cũng được, nhưng tới lúc treo tranh thì phải trả giá.
Ảnh: Gunnar Klack, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons
Nhà văn hóa của một khu phố thường chỉ có một phòng lớn. Sáng thứ bảy người ta kê ghế họp tổ dân phố, chiều dọn ghế cho lớp võ của tụi nhỏ, tối chủ nhật lại căng phông làm đám cưới. Căn phòng chịu được hết, chính vì nó trống. Nhưng thử treo lên tường một tấm ảnh cỡ trang vở thì thấy ngay: tấm ảnh lọt thỏm, nắng từ dãy cửa hắt vào làm lóa mặt kính, và chẳng mấy ai dừng lại xem.
Ví dụ này mình nghĩ ra, không phải kỷ niệm. Mình kể nó vì ở Berlin có một căn phòng trống rất nổi tiếng, và nó gặp đúng chuyện của tấm ảnh kia.
Đó là Neue Nationalgalerie, bảo tàng mà Mies van der Rohe làm trong những năm 1962–68. Theo cuốn sách nhỏ của Laura Pavia và Mario Ferrari (2013), Thượng viện Berlin mời ông từ khoảng 1960–61, qua Rolf Schwedler và Werner Düttmann. Khu đất nằm trong Kulturforum, cạnh nhà hòa nhạc Philharmonie của Scharoun. Bảo tàng mở cửa ngày 15/9/1968 bằng một triển lãm Mondrian. Chưa đầy một năm sau, ngày 17/8/1969, Mies mất, và đây thành công trình cuối của ông.
Một tấm mái, tám cây cột
Nhìn ảnh bìa là gần như thấy hết: một tấm mái thép phẳng, chia ô vuông như bàn cờ, đặt trên tám cây cột thép có mặt cắt hình chữ thập. Dưới mái là một sảnh quây kính, dành cho triển lãm tạm thời. Tất cả đứng trên một cái bệ lát granite, và trong lòng bệ ấy mới là bộ sưu tập thường trực cùng phần dịch vụ.
Hình trên mình vẽ gọn lại theo mô tả đó, như thể cắt ngang qua công trình; vị trí cột, vách kính và chiều cao chỉ để minh họa.
Pavia và Ferrari kể thêm chuyện lúc dựng. Hai kỹ sư Dienst và Richter phải dùng tới máy tính đời đầu để tính kết cấu, và ngày 5/4/1967 người ta nâng cả tấm mái lên.
Vì sao Mies để căn phòng trống
Căn phòng trống này không phải chuyện ngẫu hứng. Jean-Louis Cohen, trong chuyên khảo về Mies (tr. 86–116), gọi loại phòng ấy là không gian đa năng: một sảnh lớn không có cột ở giữa, việc gì cũng dùng được. Lý lẽ của Mies, theo Cohen chép lại, đại ý thế này: công năng thì không rõ, không đứng yên, nó đổi nhanh hơn tòa nhà. Thang máy hay lò sưởi rồi sẽ hỏng, còn kết cấu thì ở lại hàng thế kỷ. Vậy sao không làm một tòa nhà đủ rộng để người ta đi lại tự do, thay vì phải đi theo một hướng đã vạch sẵn?
Ở Chicago, ông còn nói ngược câu quen thuộc của Sullivan: cứ làm một hình thức đẹp trước, rồi đưa công năng vào sau. Ông đã thử ý này ở Crown Hall (1950–56), ngôi trường kiến trúc của IIT. Đó là một phòng 120 × 220 ft, cao 18 ft, mái treo dưới bốn cây dầm thép; tầng chính để trống cho bàn học, phòng kỹ thuật thì đưa xuống hầm. Mình thấy Berlin lặp lại đúng cách chia ấy: thứ gì cần phòng riêng thì xuống dưới, phía trên chỉ giữ một căn phòng.
Luật cổ điển trong một công trình thép kính
Điều mình thích nhất trong ghi chú là chuyện con số. Cả công trình chạy trên một mô-đun 1,20 m. Tấm granite lát bệ cũng theo cỡ ấy, và các chi tiết được vẽ sao cho bộ phận nào cũng khớp vào lưới. Hai tác giả còn ghi một hình vuông cạnh 94,20 m, tức 78,5 mô-đun, được dịch đi ba lần để ra mặt bằng, vườn tượng và cầu thang.
Bản tiếng Ý của cuốn sách viết thêm rằng thân cột hơi phình và tấm mái hơi cong, để chỉnh lại cảm giác của mắt như người Hy Lạp từng làm với đền thờ. Pavia gọi công trình là “Parthenon của thế kỷ 20”. Nhưng hai tác giả nhấn rằng Mies mượn của cổ điển cái luật chứ không mượn cái hình, và nhìn ảnh bìa thì đúng là chẳng thấy đầu cột hay hoa văn nào. Họ dẫn một câu ông viết từ năm 1923: “Form is not the goal but the result of our work”, hình thức không phải là đích, nó là kết quả của việc mình làm.
Chữ “cổ điển” ở đây cũng nên đọc cho tỉnh. Cohen kể một chuyện ở chung cư 860–880 Lake Shore Drive, Chicago: luật an toàn buộc bọc khung thép trong 5 cm bê tông, Mies bèn hàn thêm những thanh thép chữ I không chịu lực ra mặt ngoài, để người xem vẫn cảm được đường đi của lực (tr. 108–118). Theo Cohen, Mies sẵn sàng giấu kết cấu thật để giữ hình ảnh. Ghi chú của mình không nói thép ở Berlin để lộ hay bọc, nên mình chỉ mang theo một câu hỏi khi nhìn tấm mái: mình đang thấy kết cấu, hay hình ảnh của kết cấu?
Cái giá khi phải treo tranh
Chính cuốn sách khen công trình cũng chép lại những lời chê: sảnh quá hoành tráng so với tranh, ánh sáng tự nhiên qua vách kính thì chói và không hợp để trưng bày, người ta phải miễn cưỡng thêm rèm, còn bảo tàng thật thì bị đẩy xuống tầng dưới.
| Mies chọn | Được | Phải trả |
|---|---|---|
| Một sảnh không có cột ở giữa | Mỗi triển lãm bày một kiểu | Tranh lọt thỏm trong căn phòng quá lớn |
| Vách kính quanh sảnh | Thiên nhiên ngoài kia thành một phần của “cái toàn thể lớn hơn”, như Mies viết | Nắng chói, phải thêm rèm |
| Đặt sảnh lên bệ | Sảnh thành “hình hài của cộng đồng”, theo Pavia và Ferrari | Bộ sưu tập thường trực nằm trong lòng bệ |
Venturi thì viết rằng Mies “xóa” bài toán đi thay vì giải nó, còn Smithson gọi công trình là “gần như chiếc hộp lớn”. Hai lời này mình chép qua ghi chú, chưa đọc tận nguồn.
Đặt cạnh Kimbell sẽ thấy hai lối đi ngược chiều. Kahn bắt đầu từ bức tranh và thứ ánh sáng chạm vào nó, rồi mới ra hình cái vòm. Mies làm căn phòng trước, tranh tính sau. Một bảo tàng muốn đứng vài trăm năm thì quả là không biết trước người ta sẽ bày gì. Có điều hôm nay treo bức nào thì bức ấy vẫn cần thứ ánh sáng vừa với nó, mà sáng nhiều chưa chắc là sáng tốt, như mình đã kể ở bài Ánh sáng tốt không phải ánh sáng nhiều.
Thử với căn phòng của bạn
Lần tới bạn dọn phòng khách cho một bữa giỗ hay một buổi họp lớp, thử để ý lúc bàn ghế dạt hết vào tường: căn phòng làm thêm được việc gì, và thôi làm được việc gì?
Rồi thử treo một tấm ảnh nhỏ lên bức tường trống nhất, đứng lùi lại xem nó có giữ được mắt mình không. Nếu không, bạn sẽ kéo rèm lại như người ta đã làm ở Berlin, hay đi tìm một tấm ảnh lớn hơn? Mình đoán mỗi nhà sẽ trả lời một kiểu… và có khi Mies cũng muốn để ngỏ đúng chỗ ấy.
Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.