Mặt Cắt
Bản đồ in màu của Central Park, nằm ngang: một dải xanh dài giữa các ô phố kẻ thẳng, bên trong là những lối đi uốn lượn, bãi cỏ, hồ nước, và hai hồ chứa Croton lớn nằm ở giữa.
Nghệ thuật

Central Park: một bức tranh phong cảnh để người ta đi vào

Bãi cỏ, rừng cây và mặt hồ ở Central Park trông như có sẵn, nhưng đều do tay người dựng. Olmsted và Vaux đã vẽ cảnh trước và sau, giấu đường xe xuống dưới mặt đất, và mang cách làm vườn của người Anh sang New York như thế nào?

Ảnh: Calvert Vaux và Frederick Law Olmsted, bản đồ in năm 1868 (bản quét của Geographicus Rare Antique Maps), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons

Thử nghĩ tới một bức tranh phong cảnh treo trong phòng khách: bãi cỏ thoai thoải, một rặng cây, mặt hồ lặng phía xa. Ta đứng trước tranh, ngắm một lúc, rồi quay đi làm việc khác. Bây giờ giả sử có người bảo: tôi sẽ dựng bức tranh ấy lên thật, dài mấy chục ô phố, rồi mời cả thành phố bước vào trong đó mà đi dạo.

Ví dụ này là của mình, không phải một kỷ niệm. Nhưng nó khá gần với việc Frederick Law Olmsted và Calvert Vaux đã làm ở New York giữa thế kỷ 19. Mình đọc chuyện này qua cuốn Creating Central Park (2008) của Morrison Heckscher, và nhớ nhất một điều: gần như không có gì trong công viên ấy là có sẵn.

Một khoảng trống giữa những ô phố kẻ thẳng

Bản quy hoạch năm 1811 kẻ lên Manhattan một tấm lưới gồm 12 đại lộ và 155 phố ngang, mặc kệ đồi dốc. Mấy chục năm sau, người ta bắt đầu gọi công viên là “lá phổi” của thành phố. Nhà trồng cây kiêm tác giả Andrew Jackson Downing đòi một công viên ít nhất 500 acre, vì theo ông, 160 acre thì chỉ là sân chơi trẻ con.

Năm 1853, đạo luật Central Park dành ra khu đất từ phố 59 đến phố 106, giữa đại lộ 5 và đại lộ 8, có các hồ chứa nước nằm ở giữa. Cuộc thi thiết kế mở từ tháng 10 năm 1857 đến tháng 4 năm 1858 và nhận được 33 bài. Bài hạng nhất mang số 33, tên là “Greensward”, của Vaux và Olmsted. Sách kể hai ông vẽ nó vào ban đêm, tại nhà Vaux.

Hai người này bù cho nhau. Olmsted (1822–1903) vốn là nông dân và nhà văn, lúc ấy đang làm tổng quản công trường của công viên. Vaux (1824–95) là kiến trúc sư học ở Anh, từng cộng tác với Downing.

Vẽ cảnh bây giờ, rồi vẽ cảnh sẽ có

Bài Greensward có 12 bảng trình bày, và 9 bảng trong số đó làm cùng một việc. Mỗi bảng vẽ một cảnh “Present Outline”, tức mảnh đất còn trơ trọi lúc ấy, đặt cạnh cảnh “Effect Proposed”, tức chính chỗ đó khi đã có cây rừng. Kèm theo là mũi tên chỉ chỗ đứng nhìn.

Hai hình đặt cạnh nhau thì ai cũng hiểu: đứng ở đây, bây giờ bạn thấy thế này, rồi bạn sẽ thấy thế kia. Ở bài Vẽ để thấy, không để khoe, mình có kể về những bản vẽ làm ra để thuyết phục; các bảng của Greensward thuộc đúng loại ấy.

Bên Anh đã có người vẽ như vậy từ trước. Cuốn Kiến trúc cảnh quan của Hàn Tất Ngạn (1999) in hình Humphry Repton (1752–1817) vẽ phong cảnh “trước và sau” khi cải tạo. Ghi chú của mình không nói Olmsted và Vaux học thẳng từ Repton, nên mình chỉ đặt hai chuyện cạnh nhau.

Cảnh “tự nhiên” làm bằng tay

Cuốn sách kể ra nhiều việc mà người đi dạo không nhìn thấy. Mình xếp chúng thành một bảng nhỏ; bảng là của mình, còn các con số là của sách:

Thứ trông như có sẵn Việc người ta đã làm
Rừng cây, bãi cỏ Trồng 240.000 cây, do nhà làm vườn trưởng Ignaz Pilat điều phối
Mặt đất khô ráo Kỹ sư George Waring Jr. cùng khoảng 400 công nhân đặt 105.000 ft ống đất nung (chừng 32 km), tính đến tháng 3 năm 1859
Không thấy nhà cửa chen vào cảnh Công trình đặt ở chỗ thấp, gần như ẩn đi; khu Terrace nhìn từ nhiều chỗ gần như vô hình
Mép công viên nhẹ nhàng Tường đá thấp 3 ft 10 in (gần 1,2 m) để người đi đường nhìn qua được, cùng 18 cổng đặt tên theo nghề

Vaux nói gọn điều này bằng một câu: thiên nhiên đứng thứ nhất, thứ hai và thứ ba, còn kiến trúc để sau.

Giữ cảnh yên bằng cách tách các lối đi

Đề thi buộc công viên phải có ít nhất bốn đường cắt ngang. Một dải xanh dài mà bị bốn con đường xe cộ xẻ ngang thì khó còn là bức tranh nữa.

Greensward cho cả bốn đường ấy đi chìm xuống. Xe cộ không thuộc công viên chạy bên dưới. Các lối dạo của công viên vượt qua bên trên mà, như sách tả, không lộ ra chỗ nào bị nâng cao. Thời đó người ta coi đây là việc tưởng như không làm nổi.

Mặt cắt ý niệm: đường cắt ngang đi chìm dưới mặt đất công viên, lối dạo vượt qua bên trên bằng một cây cầu ngang mặt đất, hai bên là cây; bên dưới là ba loại lối drive, ride, walk

Ngay trong công viên, hai ông cũng chia ba loại lối: drive cho xe, ride cho người cưỡi ngựa, walk cho người đi bộ. Sách đếm được 13 cây cầu đá và gang. Trên bản đồ ở ảnh bìa, bạn có thể thấy chữ “Drive” và “Ride” in dọc theo những đường uốn lượn. Hình trên là mình vẽ theo lời tả, chỉ để hình dung.

Gốc rễ ở vườn Anh

Kiểu cảnh này đi từ vườn phong cảnh Anh sang Mỹ, qua Downing rồi tới Olmsted và Vaux.

Người Anh làm vườn theo cách ngược với vườn Pháp kiểu Versailles, vốn dàn theo trục và đối xứng. Họ tin khu vườn phải kích thích các giác quan, nên cho đường đi uốn lượn, để mỗi khúc quanh lộ ra một điểm nhìn mới. Theo sách của Hàn Tất Ngạn (tr. 38–40), William Kent chia cảnh ở Stowe thành ba lớp như trong tranh: cận cảnh, trung cảnh, viễn cảnh. Brown thêm mặt nước có nhiều vịnh nhỏ. Repton gom lại thành lý thuyết: cận cảnh thì sửa được, trung cảnh tạo chiều sâu, viễn cảnh thì giữ nguyên.

Cả hai ghi chú của mình về vườn Anh đều chua thêm một câu: cảnh “tự nhiên” ấy vẫn do tay người làm ra từ đầu đến cuối. Central Park cũng vậy.

Bức tranh có người ở trong

Olmsted gọi Central Park là công viên đúng nghĩa đầu tiên của nước Mỹ, một bước phát triển dân chủ có ý nghĩa cao nhất. Riêng năm 1861, sách ghi 1,86 triệu người đi bộ, 73 nghìn người cưỡi ngựa và 467 nghìn lượt xe. Người ta trượt băng, chèo thuyền, nghe nhạc, khác với cảnh “yên tĩnh chiêm ngưỡng” mà hai ông mong lúc đầu.

Bản thiết kế cũng đổi trong lúc xây: công viên kéo dài tới phố 110, vài công trình bị bỏ. Một bức tranh có người đi vào thì không đứng yên như tranh treo tường. Nó khác hẳn khoảng sân ở bài Ryōan-ji: ba cách đọc một khoảng sân sỏi, nơi người ta chỉ ngồi ở hiên mà nhìn vào.

Lần tới ra một công viên gần nhà, bạn thử đứng lại ở chỗ mình thấy đẹp nhất và tự hỏi: ở đây cái gì là có sẵn, cái gì do người ta bày ra? Lối xe và lối đi bộ gặp nhau ở đâu, và lúc ấy cảnh có còn yên không? Nếu tiện thì chụp một tấm, rồi vẽ đè lên đó cảnh bạn muốn thấy, như một bảng “trước và sau” của riêng bạn…

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.