Mặt Cắt
Bản vẽ mặt cắt một công trình hình cầu khổng lồ đặt trên nền thấp: bên ngoài là bầu trời ban ngày có mây, bên trong quả cầu tối đen lấm tấm những đốm sáng như bầu trời đêm.
Nghệ thuật

Vẽ để thấy, không để khoe

Kiến trúc sư vẽ phác không phải để có một bức tranh đẹp mà để thấy trước thứ chưa tồn tại. Sáu việc một bản phác làm được, vài cách các bậc thầy dùng nó, và một thói quen một tháng cho người mới.

Ảnh: Étienne-Louis Boullée, Cénotaphe de Newton (mặt cắt, bản trang 4), phạm vi công cộng, qua Gallica (BnF) và Wikimedia Commons

Nhiều người bảo “tôi không biết vẽ”, vì nghĩ vẽ là làm ra một bức đẹp. Kiến trúc sư vẽ gần như cả ngày, và phần lớn bản vẽ của họ chẳng bao giờ được treo tường. Họ vẽ như ta viết nháp: để nghĩ, không để đưa ai xem.

Ở bài Vẽ sai so với cái gì? mình đã tách ba kiểu “đúng”: đúng với mắt, đúng với luật, đúng với ý. Bản phác thêm kiểu thứ tư: đúng với việc nó phải làm. Một bản vẽ xấu mà giúp người vẽ nhìn ra điều trước đó chưa thấy thì vẫn là một bản phác tốt.

Bản phác là gì

Trong Architects’ Drawings (2005), Kendra Schank Smith định nghĩa bản phác là bản vẽ sơ bộ, làm ra để chuẩn bị cho một việc tiếp theo. Giá trị của nó nằm ở vai trò trong quá trình thiết kế, không nằm ở chất liệu: bút chì, đất sét hay một mô hình khung dây trong máy tính đều có thể là bản phác. Kiến trúc sư không coi nó là sản phẩm cuối cùng (dẫn nhập, tr. 1–5).

Lý do khá thực tế: họ không thể thử công trình ở kích thước thật, nên phải có một thứ khác thay vào để nhìn thấy trước.

Sáu việc một bản phác làm được

Sáu chức năng của bản phác theo Smith: ghi lại, khám phá, thiết kế, truyền đạt, hình dung, đánh giá

Smith kể ra sáu việc như vậy. Mấy dòng diễn giải ngắn bên dưới là của mình:

  • Ghi lại: vẽ để giữ một thứ vừa thấy, như sổ du ký.
  • Khám phá: vẽ để xem mình đang nghĩ gì, khi chưa biết nó sẽ ra sao.
  • Thiết kế: vẽ để chọn hình, chọn kích thước.
  • Truyền đạt: vẽ để người khác hiểu, có thể là nhân viên hay khách hàng.
  • Hình dung: vẽ để thấy trước một nơi chưa tồn tại.
  • Đánh giá: vẽ để “thử cho vừa”, xem cái này đặt vào đó có ổn không.

Một bản phác thường làm nhiều việc cùng lúc. Những cái tên trong sơ đồ trên, từ Latrobe, Pugin, Ito đến Leonardo, Palladio, Gaudí, Ferriss, là các ví dụ ghi trong ghi chú đọc sách của mình.

Nhìn rồi mới thấy

Scarpa nói ông chỉ tin những gì mình nhìn thấy, và ông vẽ để thấy. Smith còn dẫn Merleau-Ponty: nét vẽ không bắt chước điều đã thấy, nó khiến điều ấy hiện ra. Hai câu này đảo ngược cách nghĩ quen thuộc. Ta thường tưởng nhìn trước rồi mới vẽ. Với họ, vẽ là cách để cái nhìn thành hình.

Ando không tẩy

Như Smith kể, bản phác Nhà thờ Ánh sáng của Tadao Ando vẽ bằng bút dạ trên giấy washi, nét mực đậm trên nền trắng, nhiều mặt bằng và hình trục đo chồng lên nhau ngay trên một tờ. Ông không tẩy xóa; cần vẽ thêm thì tìm chỗ trống. Theo Ando, bản phác giúp ông làm rõ và gọt giũa hình ảnh ban đầu, rồi mới gắn nó vào không gian và chi tiết. Chuyện về ngôi nhà thờ ấy mình kể ở bài Nhà thờ Ánh sáng.

Không tẩy là một cách buộc mình đi tiếp. Tờ giấy kín dần cũng là bản ghi lại quá trình nghĩ.

Lời hứa chứ không phải bằng chứng

Với Zumthor, bản vẽ dự án là một “lời hứa sơ bộ” về công trình chưa có. Ông khuyên nên chừa vài mảng hở cho trí tưởng tượng, và dừng tay khi không khí mình đang tìm đã hiện ra. Mình đã nói kỹ hơn ở bài Nhà tắm Vals. Điều đáng nhắc ở đây là chỗ dừng ấy: bản phác không cần đầy đủ, chỉ cần đủ để người xem bước vào được.

Bản vẽ cũng biết thuyết phục, và biết giấu

Có loại bản phác không còn là cuộc trò chuyện riêng của người vẽ nữa, mà là công cụ để thuyết phục người xem khi công trình chưa có. Smith kể mấy trường hợp:

  • Boullée tả một đài tưởng niệm hình kim tự tháp phủ bóng giông bão, và nói rằng nỗi buồn nằm ở mặt phẳng trần hút sáng, còn trang trí chỉ là bóng. Nhờ ánh sáng, một sơ đồ trở thành một lập luận (tr. 79).
  • Ferriss dùng than và cục tẩy để cho ánh sáng bật từ dưới lên ở đập Hoover, coi trọng vẻ hùng vĩ hơn độ chính xác (tr. 109).
  • Marion Griffin vẽ bộ ba tranh màu nước Canberra từ đỉnh Ainslie để “quyến rũ” ban giám khảo (tr. 177).
  • Fontana làm cửa đôi bằng tờ giấy gập để khách chọn (tr. 61).
  • Sant’Elia và Tatlin dùng nét dứt khoát, bỏ bối cảnh, để vẽ ra một ý thức hệ (tr. 145, 153).

Ảnh bìa là một bản vẽ khác của Boullée, mình chọn vì nó là một mặt cắt: bản vẽ Cénotaphe de Newton, một công trình hình cầu khổng lồ. Chú thích của Gallica ghi đây là cảnh ban ngày, với hiệu ứng ban đêm bên trong. Nhờ mặt cắt, ta thấy cùng lúc cả lớp vỏ bên ngoài lẫn bầu trời tối bên trong. Đúng với tên trang này: cắt qua để xem bên trong.

Ghi chú của mình về chương này có thêm một lời dặn: bản vẽ thuyết phục nào cũng chọn điều cho thấy và điều giấu đi, nên khi dùng hãy ghi rõ phần đã bỏ, như bối cảnh, kích thước, chi phí.

Cách tập: ba lượt và một tháng

Trong The Urban Sketcher, Marc Taro Holmes đề ra cách vẽ ba lượt, để việc đo đạc của lý trí tách khỏi niềm vui của nét vẽ. Lượt một dùng chì: nét lỏng tay, vẽ từ ngoài vào, đo và kiểm tra góc, phác các mảng bóng, sai thì vẽ đè lên chứ không cần tẩy. Lượt hai dùng bút bi hoặc bút máy: nét tự tin, để hở chỗ, đậm nhạt khác nhau. Lượt ba dùng cọ mực hoặc bút cọ tô các mảng tối quan trọng. Mỗi điểm đen là một quyết định về nơi mắt sẽ dừng lại (tr. 40–65).

Cho người mới, ông gợi ý một thói quen kéo dài một tháng (tr. 10–11): lúc nào cũng mang theo đồ vẽ tối thiểu, như sổ bỏ túi cỡ 8 × 13 cm, bút chì và tẩy; vẽ trong mọi lúc chờ đợi, mỗi lần vài phút; tìm đề tài ngay quanh mình; đừng chấm điểm, chỉ đếm xem đã đầy bao nhiêu trang. Đầy một cuốn thì sang cuốn khác. Theo sách, urban sketching là phong trào quốc tế do Gabriel Campanario khởi xướng năm 2007, với nguyên tắc vẽ tại chỗ, vẽ từ cái mắt nhìn thấy, và chia sẻ tự do.

Dụng cụ trong sách là của thị trường Bắc Mỹ; ở ta thay bằng đồ tương đương là được.

Tối nay thử một bài ba phút: vẽ cái ghế bạn đang ngồi bằng bút bi, không tẩy. Rồi tự hỏi: bản vẽ này giúp mình thấy được điều gì mà lúc nãy mình chưa thấy?

Lưu ý. Các thông tin mình tham khảo trong sách và kèm với nội dung bàn luận của mình. Sơ đồ là mình tự vẽ.